• info@semescom.gal

Category Archive: Contamos

Unha liorta cos veciños inmortalizada nunha novela (Foto: XMLema)

Grandes escultores borneiráns encheron de arte igrexas soneirás

Na súa monografía O Santuario do Briño, no apartado da obra en madeira, Juan Félix Neira fala en primeiro lugar do retablo maior, que eu datara a finais do século. XVIII, de autor anónimo. Hoxe teño a certeza de que este foi Juan Martínez Ribera, pois a súa traza é idéntica á do retablo maior da igrexa de Bamiro, realizado por este escultor en 1799. As dúas obras responden ó estilo neoclásico. Martínez Ribera traballou antes no Briño que en Bamiro, pois a imaxe en madeira da Virxe das Virtudes deste retablo é obra súa do ano 1791. Residía en Portomouro (Val do Dubra), pero era fillo e neto de escultores borneiráns.

Oriundos de Borneiro

O seu avó, Juan Antonio Martínez, rexentara en Borneiro un obradoiro moi activo de 1710 a 1749. Debía ser moi mañoso, pois tanto facía retablos como imaxes ?en madeira e en pedra- como atendía encargos como mestre de obras (a fachada da igrexa de Lamas é obra súa). Cónstanos que fixo os retablos maiores das igrexas de Laxe (1723), Sarces (1727) e Baio (1734), e tamén traballou para as de Serantes (1731) e Borneiro (1742).

Con el aprendeu o seu fillo Ignacio, e xuntos tiveron unha liorta cos seus conveciños borneiráns en 1744, pois estes rexeitáronlles unha imaxe da Virxe por ser «una imagen indigna de representar en un altar con señales del Carmen, y por no querer hacer otra mas decentemente formada», e negáronse a pagarlles o axustado. Esta anécdota chamou a atención de Juan Félix (p. 59) e tamén a min, pois introducina na novela Costa do Solpor, no capítulo 49, no que xoga un papel importante o escultor Ignacio ó argallar unha arteira estratexia para salvar os protagonistas da persecución duns piratas.

Ó remate do lance hai unha evocación do acontecido anos atrás en Borneiro pola lea da imaxe rexeitada, en forma de copla festiva entroideira que empezaba así: «A santiña de Borneiro / quer marchar / pra terra allea/ desde que Xan o Santeiro / lle fixo de pau de abeneiro / aquela cariña tan fea» (cap. 50).

As “grandes obras” do séc. XX

Ignacio Martínez mudouse antes de 1750 de Borneiro a Troitosende (Val de Barcala), de onde era a súa muller Vicenta Ribera. O chamado «escultor de Troitosende» vai seguir traballando para as parroquias soneirás ata 1788: fixo retablos e imaxes en Tines (1751), Soesto (1756), Lamas (1773), Baio, etc.

Dous dos seus sete fillos seguiron co seu oficio: o citado Juan, o máis vello, instalouse en Portomouro contra 1790; e o máis novo, Agustín, en Baio nesa mesma época (a casa que habitou, situada no Carballos da Botica -onde tamén está a do escritor Labarta-, aínda hoxe conserva o nome de Casa do Escultor).

En suma: tres xeracións de escultores de orixe borneirán que forneceron as igrexas da comarca durante todo o séc. XVIII e o primeiro terzo do XIX. Alégrame coincidir con Neira na valoración dos artistas rurais. Parte importante da monografía de Neira é a dedicada á progresión da Confraría da Virxe do Carme, creada en 1749. Debulla con diáfano didactismo o seu funcionamento, cun mordomo encargado de levar as contas (o do ano 1750, Venancio de Lema, foi antepasado meu).

Novos datos

Cobran moita importancia para completar o estudo do santuario os novos datos que o autor nos achega, maiormente os das grandes obras da primeira e da derradeira década do século XX: a compra da nova imaxe do Carme (1902); a construción do oratorio exterior (1906); a construción da fonte; o traslado e pintura do cruceiro; a compra de terreos lindeiros e a construción do valado protector do recinto; a plantación de árbores nobres… En todas estas obras salienta o exemplar traballo comunitario e desinteresado da veciñanza.

En resumo: unha monografía que contribuirá a poñer en valor o noso patrimonio artístico rural e a que cando volvamos visitar O Briño o contemplemos doutro xeito: a súa arquitectura, as esculturas e incluso o simpático cataventos metálico do galo fuxitivo do raposo.

Así mesmo, tamén nos serve para valorar o seu rico patrimonio inmaterial que se recolle na parte final e para recapacitar no que significou este lugar para a veciñanza local e comarcá das incontables xeracións que acudiron á súa festa do 18 de xullo, día tamén de santa Mariña, disque santa galega (da que, así mesmo, hai unha imaxe na igrexa parroquial).

Unha liorta cos veciños inmortalizada nunha novela (Foto: XMLema)

Unha liorta cos veciños inmortalizada nunha novela (Foto: XMLema)

Unha moeda do tempo do rei Egica amosa que no século VIII había actividade (Foto: XMLema)

Vestixios do Brandomil romano no ano 1883

Nos retoques finais para a edición en papel de Zas polo miúdo, a cargo do Concello de Zas, a Evaristo Domínguez e a quen subscribe chegounos o dato de que o historiador e arqueólogo Ramón Barros Sibelo residiu nas Torres de Romelle (Loroño) de 1872 a 1880, como administrador. Uns anos despois, en 1883 remitiría á Real Academia de la Historia (RAH) de Madrid, da que era correspondente, un escrito na que recomendaba a adquisición de dúas moedas, «una de ellas de Egica acuñada en Gerona, objetos hallados en las antiguas minas de Limideiro, hoy abandonadas». A RAH adquiriu esas moedas para a súa sede de Madrid, e Galicia quedou sen elas.

Por esa moeda do tempo do rei visigodo Egica, que reinou de 687 a 702, quédanos o dato de que a principios do séc. VIII aínda se seguía traballando -ou, polo menos, escaravellando- nas antigas minas romanas de Limideiro. Delas fala, este mesmo ano de 1883, o investigador Pedro Rodríguez en catro artigos que baixo o título común de Grandimirum publicou por entregas na revista Galicia Diplomática. Xa daquela existía a pequena e profunda lagoa no lugar das minas, que dera orixe ó microtopónimo de Pozo de Limideiro, «en cuyas barreras se descubre perfectamente la acción de la mano del hombre (…), los múltiples montones de tierra movediza que se destacan (…) y lo mucho que abundan las piedras metálicas (…) son datos que no dejan la menor duda [de que] se explotó allí por los antiguos el codiciado estaño (…)».

Mais Pedro Rodríguez, ademais de dar por certa -coma o seu contemporáneo, o cóengo e historiador Antonio López Ferreiro- a identificación da mansión Grandimirum da vía XX romana do Itinerario de Antonino co actual Brandomil-, proporciónanos unha detallada descrición dos testemuños do pasado romano desta parroquia, empezando pola calzada: «Bajando dicha loma [un outeiro da banda esquerda do río Xallas] y a alguna distancia del puente van apareciendo trozos de ancha y sólida calzada, hasta que a corto trecho de éste, se tiene ya ocasión de admirar el trayecto de aquella que conduce al puente para continuar al lado opuesto occidental. Consérvase este trayecto en perfecto estado de cohesión, y se halla, aunque sumamente gastada, tal como salió de manos de sus antiguos constructores a juzgar por sus caracteres».

Oxalá continúen as escavacións da calzada que o ano pasado iniciara o arqueólogo Lino Gorgoso, e outras por outros lugares da parroquia que axuden a poñer en valor o seu pasado. A boa disposición dos veciños, plasmada no documental Brandomil, unha vila a carón do Xallas, dirixido por Manuel Rial e promovido pola Fundación Brandomil, foi un bo comezo.

Despois segue Rodríguez coa descrición da ponte «en forma de lomo de águila» e do castro de tres murallas concéntricas, e comenta a abundancia de restos arqueolóxicos que se atopaban nas terras de labor da freguesía. Ademais da ara ó deus Coso tamén se cita unha estela funeraria, publicada por Barros Sibelo, dunha muller chamada Flavia achada en Olveira. Ignoramos o seu paradoiro e sería importante dala localizado.

Unha moeda do tempo do rei Egica amosa que no século VIII había actividade (Foto: XMLema)

Unha moeda do tempo do rei Egica amosa que no século VIII había actividade (Foto: XMLema)

Fachada-retablo da igrexa de Traba (1716), coas imaxes do Padre Eterno
e da Inmaculada (no ático); Santiago cabaleiro (centro) e, ós lados, 
san Pedro e san Francisco, Adán e Eva [foto X.Mª Lema]

O desenvolvemento do galego como lingua de especialidade: certas dificultades terminolóxicas na Historia da Arte

Hai xa bastantes anos -2004; o tempo pasa axiña- convidáranme a un Simposio de Terminoloxía Galega no Consello da Cultura da Galega, en Santiago. Eu presentara (anos máis atrás aínda, en 1991) a primeira tese de doutoramento na especialidade de Historia da Arte na USC, e, por tal motivo, o tema da miña charla fora “O desenvolvemento do galego como lingua de especialidade: certas dificultades terminolóxicas na Historia da Arte”. Nunca se publicou nin esta nin as outras conferencias, e agora, aproveitando que un investigador amigo está tamén realizando en galego unha tese de doutoramento na mesma especialidade, recuperei este texto medio esquecido que, cunha intención didáctica, intentaba resolver problemas terminolóxicos: “ábsida” ou “ábside”, “retablo” ou “retábulo”, “bóveda” ou “abóbada”?, as partes dun arco, dun castelo, dun pazo, as denominacións dos estilos artísticos etc.. Decidín publicalo agora para quen lle interese. O texto vai acompañado de abundantes fotografías (32) de obras arquitectónicas, retablísticas e escultóricas da Terra de Soneira, unha demostración de que, sen saírmos desta comarca, podemos atopar mostras de cada estilo artístico . www.costasolpor.blogspot.com XMª Lema

Arte Relixiosa TS (1993) A invitación que os organizadores deste Simposio amablemente me fixeron para participar nesta mesa redonda sobre terminoloxía coido que foi debida, por unha parte,  ó feito de ser coautor de varios dicionarios (os de Edicións Xerais, desde o primeiro, de 1986, ó último, de 2002) e autor da primeira –e, de momento, coido que a única- tese de doutoramento en Historia da Arte redactada en lingua galega, A Arte Relixiosa no Arciprestado de Soneira, defendida no Paraninfo da Universidade de Santiago o 29 de xaneiro de 1991[1].

Consciente da miña condición de case pioneiro neste eido, dedicara naquel traballo de investigación varias páxinas da Introdución (da 26 á 34 do tomo I) ó léxico artístico que ía utilizar, valéndome mesmo de gráficos e debuxos: arquitectura exterior e interior dunha igrexa, un retablo e as súas partes, descrición dunha imaxe; as partes dunha cruz parroquial, dun cáliz, dunha custodia ou ostensorio, dun incensario, dunha naveta, etc.[2]

Por outra banda, convén advertir tamén que tiven oportunidade de levar á práctica, de utilizar, na propia Universidade, parte dese vocabulario artístico en galego ó que estou facendo referencia, pois fun profesor asociado de Historia da Arte Contemporánea da Facultade de Xeografía e Historia durante o curso 1992-1993. Eu era daquela o único profesor do departamento que daba as clases en galego, e lembro que un compañeiro tamén o intentara, pero acabara por dar marcha atrás ó non se sentir seguro.arte relixiosa (1998) IMG_20150418_0003_NEW

Que problemas tiven á hora de impartir as clases de Historia da Arte na Universidade? Pois non moitos: os típicos de toda especialidade, nin maiores nin menores cós doutros idiomas, pois son os motivados principalmente por la ausencia, polo menos daquela, dun elemental vocabulario de termos de arte[3].

Cómpre partir da base de que o vocabulario galego de termos artísticos, como todo vocabulario especializado de calquera ciencia, vai ter unha coincidencia básica cos outros idiomas modernos, especialmente cos do ámbito románico: portugués, castelán, catalán, francés, italiano… Deste xeito, para solventar algúns problemas nos casos máis conflitivos, que aínda son, a solución estaba en acudir á comparanza cos idiomas máis próximos (o portugués en primeiro lugar, por ser do mesmo tronco có galego; e despois o castelán, o catalán, etc.), tendo sempre presente o étimo de cada termo como garantía certa da validez da elección.

Con todo e iso, e sobre todo no eido da arquitectura, no galego hai unha rica tradición patrimonial que c

ómpre ter presente e da que debemos botar man. O léxico vernáculo utilizado polos nosos canteiros, carpinteiros, imaxineiros, ourives, etc., debe estar presente e mesturarse sen medo ningún co máis técnico dos manuais da Historia da Arte. Por sorte, en arquitectura popular e etnografía temos abundantes obras en galego: desde a Terra de Melide, os traballos de Xaquín Lorenzo ós de Begoña Bas ou Pedro de Llano dos nosos tempos, e o recentísimo libro de Manuel Caamaño Suárez (2003), completísima obra que abarca case ó completo o tema etnográfico das construcións populares galegas.

Presento un total de nove fichas para analizar e comentar algunhas das cuestións máis ou menos conflitivas. A primeira destas fichas trata do léxico relacionado coa arquitectura dunha igrexa:

Ficha 1: Terminoloxía culta e popular na arquitectura

No eido da arquitectura é onde mellor se tolera a mestura terminolóxica dos niveis culto e popular.

Lintel da casa de Alonso de Lema II, de Berdoias, cunha inscrición co nome do dono e do ano de construción (1607) (foto X.Mª Lema)

Lintel da casa de Alonso de Lema II, de Berdoias, cunha inscrición co nome do dono e do ano de construción (1607) (foto X.Mª Lema)

1. Lintel, fronte ó castelán (en adiante cast.) ‘dintel’

A primeira xustificación sería dicir que está na fala, pero só o está en parte, pois na fala de moitos canteiros xa pasou a ser *dintel, por influencia do castelán. En portugués (en adiante port.) é lintel, e iso xa constitúe unha boa axuda, refrendada ó acudirmos á etimoloxía: procede do francés (en adiante fr.) medieval lintel ‘linde’, en relación co latín (en adiante lat.) limen.

Portada barroca da igrexa de Baio, cun arco alinteado e orelleiras angulares (foto X.Mª Lema)

Portada barroca da igrexa de Baio, cun arco alinteado e orelleiras angulares (foto X.Mª Lema)

En realidade, a forma máis popular e utilizada polos canteiros é lumieira (tamén capialzo e padieira, segundo as zonas); todas estes sinónimos son totalmente válidos e poden ser utilizados en contextos tanto de arquitectura popular como culta (‘o lintel ou lumieira da porta principal da catedral ou da Casa do Concello’).

2. Beiral, beirado = topete, fronte ó cast. ‘alero’

Son formas todas elas patrimoniais que deben impedir a introdución da forma allea.

3. Canzorro, fronte ó cast. ‘canecillo’

Tres canzorros sosteñen o balcón da torre sur das Torres do Allo (foto XMª Lema)

Tres canzorros sosteñen o balcón da torre sur das Torres do Allo (foto XMª Lema)

Proceden, un e outro de can, debido a que nestas pezas que na arquitectura románica contribuían a soster os beirais do tellado, se esculpían cans ou animais semellantes. É unha forma ben galega, vixente sobre todo para denominar os soportes incrustados na parede dos balcóns (en portugués é cachorro). Hai a dúbida de se as ménsulas –soportes incrustados de arcos e bóvedas- tamén poden ser denominadas canzorros.

4. Deambulatorio, mais non ‘xirola’

En port. só aparece deambulatorio; en castelán e catalán (en adiante cat.), as dúas formas son sinónimas (cast. deambulatorio e girola, cat. deambulatori e girola). No Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (VOLGa) aparece só deambulatorio; polo tanto, *xirola queda condenada.

5. Ábsida ou ábside? Vale tamén ousia?

As formas válidas son ábsida e ousia, formas femininas as dúas (s.f.), sinónimas e procedentes dun mesmo étimo: lat. absida(m).

En port., en troques, abside ou ábside (admiten ousia na acepción de ‘antiga capela maior’); cast. ábside -substantivo masculino (en adiante s.m.)-; cat. ábsis; italiano (en adiante it.) àbside ou àbsida).

Ábsida románica da igrexa de San Miguel de Treos (foto X.Mª Lema)

Ábsida románica da igrexa de San Miguel de Treos (foto X.Mª Lema)

6. Sancristía e sacristía

Admítense as dúas formas, aínda que o VOLGa preferiu o popularismo, moi estendido, resultado dunha etimoloxía popular nacida do cruzamento de sacra con san(ta).

7. Aparello de cachotaría e de cantaría

Igrexa de Lamas: aparello de cachotaría no corpo da nave (esq.) e de cantaría nos esquinais da nave e en todo o presbiterio, contrafortes incluídos(dta) [foto X.Mª Lema]

Igrexa de Lamas: aparello de cachotaría no corpo da nave (esq.) e de cantaría nos esquinais da nave e en todo o presbiterio, contrafortes incluídos(dta) [foto X.Mª Lema]

Falando dos tipos de aparello, o ‘opus incertum’ e o ‘opus quadratum’ dos romanos correspóndense en galego coa cachotaría e a cantaría, respectivamente, recorrendo unha vez máis á fala popular dos canteiros. Tamén vale cachotería e cantería. As pedras grandes irregulares de pedra usadas na construción son cachotes, e as cortadas coidadosamente, talladas e picadas de forma máis ou menos paralelepipédica son pezas de cantaría (equivalentes, neste caso, ó port. silhar e ó cast. sillar). Unha parede de cachotería (ou ‘de aparello’) é, polo tanto, aquela feita a base de unir pedras irregulares sen puír, e a de cantería (port. silharia; cast. sillería) a realizada con pezas paralelepipédicas traballadas a pico, ben puídas. Unha vez máis a fala popular é a que se impón.

Bufarda da casa dos Lema de Berdoias (1607) (foto X.Mª Lema)

Bufarda da casa dos Lema de Berdoias (1607) (foto X.Mª Lema)

Na nosa fala patrimonial tamén hai paredes de perpiaño, feitas a base de bloques de pedra de forma rectangular, con seis caras, sen picar. A forma ‘perpiaño’ aparece no dicionario de María Moliner (1988) na letra pequena, coa acepción seguinte: “piedra que atraviesa la pared” (non se corresponde, polo tanto, ó noso).

8. Fornelo, fornela (e mesmo furna), fronte ó cast. ‘hornacina’

Imaxe de San Pedro no fornelo da fachada da igrexa de Berdoias (foto XM Lema)

As oquedades feita nunha parede ou no panel dun retablo para colocar unha imaxe reciben en cast. a denominación de ‘hornacinas’, castelanismo de doada introdución no noso idioma.

A orixe da denominación está fóra de toda dúbida: na palabra forno, dada a semellanza evidente, de aí que a adaptación lóxica ó galego deba ser fornelo ou fornela, do mesmo xeito que outros idiomas románicos: port. fórnice; cat. fornícula; it. fornello; fr. forneau.

Casualmente, e en datas recentes, nun documento galego redactado en castelán (coido que do séc. XIX) onde se contrataba a fabricación dun retablo, dicíase que o retablo tiña que ser dun determinado número de ‘furnas’; coido que esta forma, furna, tirada do noso vocabulario xeográfico e tan inequivocamente galega, tamén válida (e certamente expresiva) como sinónimo, o mesmo que nicho, que tamén aceptan o portugués e o castelán.

Ficha 2: As ordes arquitectónicas clásicas. Cúpulas.

A nomenclatura é moi técnica e, polo tanto, as diferencias entre os idiomas por forza teñen que ser mínimas.

Acroterios piramidais sobre a espadana e a fachada da igrexa de Gándara (foto Roberto Mouzo)

Acroterios piramidais sobre a espadana e a fachada da igrexa de Gándara (foto Roberto Mouzo)

O acroterio é, por unha parte, a figura ou adorno que se coloca nos extremos ou no vértice superior do frontón dos templos gregos e romanos; por outra, tamén se pode chamar así ó remate ornamental –xeralmente de forma piramidal- que vai sobre a cornixa do tellado. En castelán é acrótera. O galego é máis fiel ó étimo (gr. akrotérion ‘extremo, punta’), igual que o portugués (acrotério), o catalán (acroteri) e o italiano (acroterio).

Hai unha palabra patrimonial, lampión, que é o remate –xeralmente de forma piramidal- que se adoita colocar sobre o vértice do pinche da paredes máis estreitas do hórreos. Pode ser sinónima da segunda das acepcións de acroterio; para a primeira teño as miñas dúbidas, pois no frontón do templo tamén pode ser unha simple figura.

Noutra orde de cousas, cómpre chamar a atención no xénero feminino da palabra arquitrabe, e no –x- etimolóxico de cornixa (lat. córnix, -cis). Confróntese (cfr.) co port. cornija. No cast. e no cat. é cornisa. Lóxicamente tamén chama a atención a observancia da acentuación esdrúxula do galego e do portugués en termos moi técnicos como métopa ou estilóbata (fronte ó cast. metopa –tamén admite métopa– e estilobata).

Un dos tipos de cúpulas é a que se levanta sobre os catro triángulos esféricos que se forman nos ángulos dos muros dun edificio. En cast. denomínase cúpula sobre pechinas, pola relación –segundo algún dicionario de termos artísticos- coa palabra pecho “por la concha de los peregrinos en la esclavina”[Paniagua;1978, 249]). Obviamente, se a denominación ten a súa orixe nunha palabra inequivocamente castelá, ten moitas posibilidades de que non valla para o galego. Recorremos neste caso ó portugués, onde se denomina cúpula sobre pendentes.

Do mesmo xeito, o ciborio galego coincide co portugués e son máis fieis á etimoloxía (lat. ciborium ‘copa grande’) que o cast. cimborrio e o cat. cimbori.

Ficha 3: Arcos e bóvedas

1. As partes dun arco

No tocante ás partes do arco, a aparición da forma castelá dovela no canto da galega doela nun texto de Historia da Arte das probas de acceso á Universidade motivou hai un par de anos algunha protesta. En efecto, o nome de cada unha das pezas de cantería labradas que, ben en forma de cuña truncada ou en disposición radial, conforman un arco ou bóveda chámase en galego ‘doela’, palabra que procede do fr. antigo douelle. Dentro da arquitectura popular tamén son doelas cada unha das pezas de cantería que conforman as paredes dos hórreos de pedra, lixeiramente rebaixadas pola parte superior para facilitar a entrada do aire. E en carpintería son doelas as táboas curvadas dos bocois.

DSC09022 Arco triunfal igrexa (2)

Arco triunfal ou toral (apuntado ou oxival) da igrexa de Lamas (X. Mª Lema)

O feito de que a superficie exterior dun arco reciba en castelán o nome de extradós e a interior intradós, pode levarnos ó equívoco de pseudogaleguizar as formas en *extradous e *intradous. Falso: en galego e en portugués as formas correctas son, respectivamente, extradorso (de extra- ‘fóra de’ + dorso) e intradorso (de intra- ‘dentro de’ + dorso).

Entre os tipos de arcos están, entre outros, o abucinado (de bucina), o alintelado (de lintel), o apuntado ou oxival (<fr. ogive, de orixe escura, talvez do lat. augere ‘aumentar, reforzar’). Advertímolo porque poida que alguén asocie esta palabra a ‘ollo’, equivocadamente. En port. e cat. (ogival) consérvase o –g- etimolóxico; non así en cast. (ojival). Outro tipo de arcos é o triunfal ou toral (lat. toralis); nada que ver con ‘touro’. En troques, o arco perpiaño tamén se pode denominar arco faixón, pois si ten que ver con ‘faixa’.

2. Bóveda ou ‘abóbada’?

Arco de ingreso á capela do Carme (igrexa de Zas), cuberta con bóveda de canón (X. Mª Lema)

Arco de ingreso á capela do Carme (igrexa de Zas), cuberta con bóveda de canón (X. Mª Lema)

O VOLGa rexeitou a forma portuguesa ‘abóbada’ e deixou a forma bóveda como a correcta, a única que se rexistra na fala. Tamén é admisible a forma vouta, que se atopa en documentos antigos, máis fiel á etimoloxía (do baixo latín *volvita, por voluta, en relación con volvere ‘voltear, volver’) e máis semellante ás formas resultantes doutros idiomas (cat. e it. volta, fr. voûte, inglés vault). Cabe preguntarse de onde proceden o b- do galego e castelán e os dous ‘bes’ do portugués.
Entre os tipos de bóvedas cabe citar as de canón, as de canón con arcos faixóns, as de aresta, as estreladas, as vaídas… e as de crucería con arcobotantes, moi propias da arquitectura gótica. Fronte ó cast. arbotante, chamamos a atención sobre a forma arcobotante –cada un dos arcos que transmiten a un contraforte o empuxe da bóveda-, que é a correcta, pois procede da forma francesa arc-boutant (en portugués tamén é arcobotante e en catalán arcbotant; en italiano tiraron polo camiño do medio e chámanlle contrafforte aereo).

Bóveda nervada da capela maior da igrexa de Lamas (foto X.Mª Lema)

Bóveda nervada da capela maior da igrexa de Lamas (foto X.Mª Lema)

A capela maior de San Pedro de Berdoias tamén se cobre cunha bóveda nervada (foto XMLema)

A capela maior de San Pedro de Berdoias tamén se cobre cunha bóveda nervada (foto XMLema)

Ficha 4: Retablos, imaxes, ourivaría

1.Retablo ou retábulo?

O VOLGa admitiu a primeira forma, retablo, rexeitando a segunda que, por ser a forma portuguesa, se viña rexistrando en textos artísticos. A forma procede do baixo latín retaulus, de re[tro] ‘detrás’ + tabula ‘táboa’.

Retablo barroco das Ánimas, igrexa de Loroño. Arriba, relevo da Madalena; abaixo: san Roque, san Francisco salvando ánim,as; santo Antonio (XMLS)

Retablo barroco das Ánimas, igrexa de Loroño. Arriba, relevo da Madalena;
abaixo: san Roque, san Francisco salvando ánim,as; santo Antonio (XMLS)

En sentido vertical, o retablo divídese en banco ou predela e en corpos (primeiro corpo, segundo corpo…); o último corpo tamén recibe o nome de ático. En sentido horizontal, cada corpo divídese en varios espazos divididos por columnas chamados intercolumnios, pero que en castelán, ademais desta forma, tamén se denominan calles; en base a isto, tense traducido ó galego por *rúas, pero non considero correcta esta denominación. Na miña tese de doutoramento utilizara a forma canle –e a variante cale-, considerando, equivocadamente, que podía estar en relación etimolóxica coa palabra castelá calle (<lat. callis ‘carreiro’, segundo o Diccionario Crítico Etimológico de J. Corominas/J.A. Pascual (1980), que engade que esta palabra “vive también”, entre outros idiomas, no port. cale ‘cano de madeira, desfiladeiro dun río’. Esa forma portuguesa cale fora a que me levara a min a pensar que puidese haber unha forma cale/canle que, no canto de derivar do lat. canale(m), derivase do tamén lat. callis. Obviamente, estaba equivocado. O certo é que, por moito que eu daquela preguntara a reputados lingüistas, ningunha das alternativas que se me deron (‘leirado’, ‘estaxe’, ‘illarga’…) me convencera. Enviei algunha que outra carta a lingüistas portugueses e tampouco me souberon dar razón (en textos relacionados cos retábulos portugueses só aparecen as formas de intercolunio e painel).

Intercolumnio e panel (e mesmo pano, como aparece nalgún texto) son, xa que logo, formas perfectamente válidas para referirse a estes espazos no noso idioma.

Monumental retablo barroco de San Martiño de Riobó, de dous corpos e tres paneis en cada un deles. Imaxes do Padre Eterno no ático; arriba: san Xoán Evanxelista, san Martiño (patrón) e S. Bieito; abaixo: santo Eutelo, neno Xesús e santo Antonio (foto X.Mª Lema, 2020)

Monumental retablo barroco de San Martiño de Riobó, de dous corpos e tres paneis en cada un deles. Imaxes do Padre Eterno no ático; arriba: san Xoán Evanxelista, san Martiño (patrón) e S. Bieito; abaixo: santo Eutelo, neno Xesús e santo Antonio (foto X.Mª Lema, 2020)

Fachada-retablo da igrexa de Traba (1716), coas imaxes do Padre Eterno e da Inmaculada (no ático); Santiago cabaleiro (centro) e, ós lados, san Pedro e san Francisco, Adán e Eva [foto X.Mª Lema]

Fachada-retablo da igrexa de Traba (1716), coas imaxes do Padre Eterno
e da Inmaculada (no ático); Santiago cabaleiro (centro) e, ós lados,
san Pedro e san Francisco, Adán e Eva [foto X.Mª Lema]

2. Descrición das imaxes

As imaxes descríbense polo tipo físico do personaxes (novo, maduro, vello…), polas súas vestiduras e polos obxectos que adoita levar na man que nos permiten a súa identificación (os atributos, xerais ou persoais). Nas súas vestiduras fórmanse pregas ou dobras (cfr. cast. pliegues) que pola súa maior ou menor profundidade ou polas súas formas (dondas, acartoadas…) teñen a súa importancia para a inclusión da obra nun estilo ou noutro.

Imaxe de san Roque (Loroño) [XMLS]

Como denominación da “pintura relixiosa realizada sobre unha táboa, propia das igrexas de Oriente” o VOLGa impuxo a forma icona (s.f.). Vai custar ferro e fouce normalizala, pois non é doado para o profesor utilizala con normalidade ó estar tan próxima ó máis habitual dos nomes populares da parte externa do órgano sexual feminino. Tamén aparece na linguaxe da informática, e sei dalgún profesor que a evita pasándose conscientemente á forma castelá, icono, que parece que “non soa tan mal” (a pesar de que ‘cono’ é tamén outra das denominacións populares galegas da vulva, pero os prexuízos son os prexuízos…). Un caso que nos lembra a loita da forma auténticamente galega polbo para desprazar á castelá pulpo, moi metida na fala (a pesar de todas as explicacións dadas á torta e á dereita, aínda non demos recuperado a nosa forma auténtica).

En port. a forma admitida é ícone (s.m.), en cat. e it. icona (s.f.); en fr. icône (s.f.).

 3. Ourivaría ou ourivesaría?

Ourivaría (ou ourivería) é o oficio, a arte ou a técnica dun ourive (<lat. aurifice‘o que traballa o ouro’). O galego afástase do cast. orfebrería e achégase ó port. ourivesaría (pero obviando esa sílaba –sa- non etimolóxica). Por certo, que ourivería é palabra sinónima de prataría, e ourive de prateiro ‘o que traballa a prata’, pois o certo é que os que desenvolven este oficio tanto traballan no ouro coma na prata (e noutros metais).

Ourivaría sacra de Santiago de Berdeogas. A partir da chave: naveta, cáliz, custodia (ou ostensorio), incensario (foto X.Mª Lema)

Ourivaría sacra de Santiago de Berdeogas. A partir da chave: naveta, cáliz, custodia (ou ostensorio), incensario (foto X.Mª Lema)

4. Incensario, ¿e ‘botafumeiro’?

Botafumeiro07 (turismo de santiago) (2)

No estudio da ourivería relixiosa, cada unha das partes dos diversos obxectos ten unha denominación especial e característica. Así, un cáliz componse de ou peaña (o basamento), dun hastil, vástago ou fuste (a zona estreita intermedia, cuxa parte central é o ) e a copa; unha naveta tamén ten como base un ou peaña, e, a semellanza de calquera nave mariñeira, un casco, unha cuberta, unha proa –e sobre ela pode haber un mascarón-, unha popa e uns laterais que poden ser denominados babor e estribor (ou, o que é o mesmo: couso e arca).

Un incensario ten un ou peaña, unha copa e un corpo de fume. Na miña tese fixera un tímido intento de alternar como sinónimo desta palabra a de botafumeiro, por extensión do arquicoñecido gran turíbulo da catedral de Santiago (por certo, este sinónimo tan erudito, turíbulo, non o utilizara en ningún momento). Confeso que non tivo moito éxito o intento, pois mesmo a algún dos meus lectores lles parecera inapropiada tal denominación –dun nivel de lingua distinto-, quizais porque Botafumeiro, a pesar de ser unha ben expresiva creación inequivocamente popular galega, só hai un (e poida que mereza ser escrito con maiúscula na súa consideración de únicum).

Ficha 5: castelos e pazos

1. A confusión entre ameas e merlóns dos castelos

Castelo de Vimianzo: torre da homenaxe en 1º plano; na parte superior, por dentro, o adarve con elementos defensivos coma os matacáns sostidos por canzorros e as ameas entre merlóns pentagonais (foto Roberto Mouzo Lavandeira)

Castelo de Vimianzo: torre da homenaxe en 1º plano; na parte superior, por dentro, o adarve con elementos defensivos coma os matacáns sostidos por canzorros e as ameas entre merlóns pentagonais (foto Roberto Mouzo Lavandeira)

Paradoxalmente, a palabra castelo aínda non está definitivamente imposta na fala popular para denominar ‘un antigo edificio fortificado e defendido por un conxunto de murallas, torres, baluartes e foxos’, pois foise perdendo e hoxe ten certa preminencia a forma castelá. Si permanece ben viva na toponimia, especialmente para denominar montañas ou outeiros onde houbo ou hai unha construción deste tipo –ou as súas ruínas- ou cunha forma que a recorda.

Interior dunha fiestra seteira do castelo de Vimianzo (XMLS)

Interior dunha fiestra seteira
do castelo de Vimianzo (XMLS)

O vocabulario das partes dun castelo é moi específico, e poucas son as formas que se escoitan a nivel popular. Seguramente se foron perdendo coa historia, a medida que estas construcións defensivas foron quedando ancoradas no pasado. O vocabulario é, polo tanto, aprendido, e por iso vai coincidir co que teñen os idiomas máis próximos, portugués e castelán; nel rexistramos palabras de orixe árabe (adarve, barbacá) ou do francés antigo (baluarte), talvez aínda máis cás de orixe latina.

Nun castelo hai unha ou varias murallas, torreóns ou baluartes, unha torre da homenaxe, matacáns, canzorros e ventás seteiras (por onde disparar setas ou frechas), pontes levadizas e foxos, etc. E dise que as murallas, torreóns e torres van rematadas por ameas, falándose ademais de torres ameadas, e aí cómpre facer unha precisión. Stricto sensu, as ameas son os espacios ou ocos que quedan entre dous merlóns ou remates dentados da parte superior das murallas dos castelos, pero é un feito que para a xente do común as ameas acabáronse identificando con eses remates dentados e non cos ocos, que quedaron sen nome. matacáns

2. Que é un pazo?

Dado o seu étimo (<lat. palatiu) debera ser sen discusión a palabra patrimonial do galego coa que se designa calquera ‘edificio suntuoso que serve de residencia a unha familia nobre’, estea situado onde estea. Pero non é tan así, pois para moita xente só é un pazo o edificio suntuoso situado na zona rural, propio de Galicia, que foi ou está habitado por unha familia nobre. Por outra banda, a forma plena palacio tamén é admisible, e pode ser sinónima dalgunhas acepcións de ‘pazo’.

As Torres do Allo, considerado o primeiro pazo galego (foto X.Mª Lema)

As Torres do Allo, considerado o primeiro pazo galego (foto X.Mª Lema)

Hai, polo tanto, moitas dúbidas ó respecto. Vexamos o que se recolle en dous dicionarios galegos e nun portugués especializado:

zado:

Pazo. 1. Edificio grande e luxoso que serve de residencia a unha persoa importante, ou que antigamente foi residencia dunha familia nobre. SIN. Palacio. (Pazo de Raxoi; pazo do emperador). 2. Grande edificio destinado a albergar unha institución, un museo, certos servicios públicos, etc. (Pazo do parlamento, pazo de exposicións). SIN. Palacio. 3. Casa grande, antiga e nobre, esp. a situada no medio rural (pazo de Arretén).

[García/González (Dtores.), 1997, Diccionario da Real Academia Galega;

Pazo. 1. Antiga casa señorial galega, construída no campo e destinada a residencia fixa ou temporal de familias nobres –particularmente fidalgas-, con signos heráldicos nalgunha das súas paredes e de proporcións e trazas suntuarias que superan notoriamente as das vivendas campesiñas da súa redonda. 2. Edificio destas características situado na cidade (pazo de Bendaña). 3. Edificio grande e luxoso destinado a residencia dun soberano o xefe de Estado; palacio. 4. Edificio público de carácter monumental. OBS. Ó teren a mesma orixe etimolóxica, palacio e pazo son, en principio, palabras sinónimas; sen embargo a palabra pazo en tratados técnicos tende a identificarse só con ‘casa señorial’.

[Carballeira (coord.) et alii, 2002, Diccionario Xerais da Lingua]

III. Paço: “Casa de habitação do rei, príncipe ou alta nobreza ou, ainda, casa de município ou tribunal”.

Palácio: “Edifício sumptuoso ou amplo, geralmente num aglomerado urbano, destinado a morada de reis, nobres, ricos ou funções públicas”.

[Teixeira, 1985, Dicionário Ilustrado das Belas Artes]

Non hai moitas diferencias entre os dous dicionarios galegos citados nin destes co portugués, aínda que no Dicionario de Xerais se subliña a súa condición de ‘galega’ na acepción 1. Nos dicionarios galegos, a primeira das acepcións é admitida por todos, a case exclusiva do galego e do portugués (paço, neste caso). As publicacións relacionadas coa arquitectura pacega e co seu mundo –a meirande parte delas escritas en castelán- teñen na súa maioría en mente como única definición de pazo a que concorda coa primeira acepción de Xerais (2002).

E aínda así, tampouco hai acordo total entre os tratadistas, pois para moitos non todas as casas suntuosas do mundo rural son pazos, por moi brasonadas que estean. “Hai pazos e pazos”, adóitase dicir considerando que a humildade de moitas destas casas non merecen esta denominación, debendo conformarse coa de casas grandes. Tanto é así que algún estudioso (V. M. Migués; 2000) ten proposto a denominación común de pousa.

Fachada oeste das Torres de Romelle, cos seus xardíns (foto X.Mª Lema)

Fachada oeste das Torres de Romelle, cos seus xardíns (foto X.Mª Lema)

Ficha 6: Que se require para ser pazo?

Os primeiros estudiosos dos pazos, castelánfalantes, para dar resposta a esta pregunta, popularizaron este dito do castelán de Galicia: “Capilla, palomar y ciprés: pazo es”. Con todo e iso, non convenceu a todos, pois houbo outros que o substituíron por outro dito: “Hórreo, capilla y escudo: pazo seguro”.

Pazo das Hedreiras: capela do Rosario (esq.) e solaina con patín (foto Roberto Mouzo Lavandeira)

Pazo das Hedreiras: capela do Rosario (esq.) e solaina con patín (foto Roberto Mouzo Lavandeira)

O conflito continúa, e digamos o que digamos non convenceremos por completo a ninguén. En todo caso, no pazo clásico, xa rural xa urbano, estaremos de acordo en que terá que haber elementos arquitectónicos inequivocamente pacegos, tales como o escudo, o patín ou patamal, a solaina ou soleira, os parladoiros interiores nas ventás, a capela, etc.

Ficha 7: Termos arqueolóxicos

1. Mámoas, antas e pedrafitas

Temos aquí abundantes termos patrimoniais galegos ós que deberamos tratar de dar preferencia fronte a outros foráneos, por moi impostos que estes estean internacionalmente (termos que tamén son admisibles como sinónimos no noso idioma). Moitos destes termos levan connosco milleiros de anos, pois pertencen á cultura megalítica, caracterizada polos monumentos construídos con grandes pedras (megálitos).

Anta (ou dolmen) de Pedra Cuberta (X. Mª Lema)

Anta (ou dolmen) de Pedra Cuberta (X. Mª Lema)

Hoxe en día está moi estendida a palabra bretona dolmen (do bretón dol ‘mesa’ + men ‘pedra’), pero no noso idioma temos palabras patrimoniais a eito para designar este tipo de monumentos, sendo anta e arca as máis comúns. Fronte á palabra bretona menhir (de men ‘pedra’ + hir ‘longa’) dispoñemos de pedrafita ou parafita (<lat. petra ‘pedra’ + ficta ‘fincada, chantada’). En troques, non hai nada concreto para a tamén palabra bretona crómlech (de crom ‘círculo’ + lech ‘pedra’), quizais porque na nosa terra, ou ben nunca existiron eses ancestrais ‘círculos de pedras’ do Megalitismo ou ben desapareceron por completo, quedando só os recordos de carácter toponímico do xeito de eiras das meigas, eiras dos mouros, etc. Non consiste en rexeitar as denominacións internacionais, que penetraron na maior parte dos idiomas europeos, senón en darlles prioridade ás nosas xenuínas formas[4].

Mámoa é o nome máis común que, en base á semellanza que o seu perfil ten cunha mama feminina, o pobo galego lle deu ó túmulo propio do Megalitismo galego que agocha no seu interior unha anta. Hai un chea de variantes en galego (medoña, medorra, meda, madroa, etc.) e non ten equivalente noutros idiomas, pois é un tipo de estrutura tumular característica do Megalitismo do territorio histórico de Galicia, que forma parte da nosa paisaxe desde hai milleiros de anos e que non ten unha correspondencia exacta en ningún outro lugar. En traducións a outros idiomas este termo ou calquera das súas variantes debera ser respectado tal cal, dada a súa especifidade. Trátase dun termo do idioma galego (e portugués en parte) polo que debemos loitar para impoñer no vocabulario arqueolóxico internacional, cousa que se irá logrando na medida en que se vaia revalorizando o noso patrimonio megalítico.

Arca da Piosa: a anta e a mámoa vista desde o aire (foto Tania Carreira Rial, 2019)

Arca da Piosa: a anta e a mámoa vista desde o aire (foto Tania Carreira Rial, 2019)

2. No confín dos verdes castros

Outro termo moi galego, aínda que tamén existente en castelán e, obviamente, en portugués, é castro: ‘aldea ou recinto fortificado da Idade do Ferro, con casas de planta circular ou ovalada, que presenta unha estrutura oval ou circular de carácter defensivo, provista de un ou varios muros concéntricos polo xeral rodeados de cadanseu foxo’.

Durante anos houbo certa controversia entre castro e citania, pois certos arqueólogos portugueses chamábanlles citanias ós castros de grande extensión. Nalgún dicionario actual aínda se recolle así, pero especialistas como A. Romero e F. Arias (1995: 50) cualifican de erro esta diferenciación, aconsellando ‘a denominación xenérica de castro’.

Cómpre lembrar que o castro ten moitas denominacións enxebremente galegas: o foxo, a croa, etc.

Construcións do castro A Cidá de Borneiro (foto XMLema)

Construcións do castro A Cidá de Borneiro (foto XMLema)

Ficha 8: Os estilos artísticos

Deben escribirse con maiúscula inicial, sempre que designen o movemento (o Románico, o Gótico, etc.).

Repárese en que o Plateresco (certo estilo arquitectónico e decorativo español de finais do séc. XV e principios do XVI) debe conservar a forma castelá, pois que é un estilo orixinario de Castela. En port. e it. tamén é Plateresco, e en cat. Plateresc.

Do mesmo xeito, Manierismo conserva a forma orixinaria italiana (maniera ‘maneira’). Neste caso o galego coincide co cast. Manierismo e co cat. Manierisme en respectar o étimo, mentres que o port. fai unha adaptación (Maneirismo).

Casa modernista na Coruña (Galipedia)

Casa modernista na Coruña (Galipedia)

Na denominación do Modernismo (movemento artístico de finais do séc. XIX e principios do XX) coinciden as linguas románicas peninsulares: galego, port. e cast. Modernismo, cat. Modernisme. Respéctanse as denominacións orixinarias, sen previa adaptación, dos movementos artísticos equivalentes doutros países: o Art Nouveau francés (o port. admite a tradución Arte Nova), o Modern Style inglés, o Jungendstil alemán…No Fauvismo tamén se respecta o étimo francés (fauve ‘fera’), recomendándose a pronuncia á francesa (‘fovismo’).

Tamén se respecta a forma francesa en Naíf [5], aínda que en galego o acento substitúe a diérese orixinaria do francés (naïf ‘inxenuo’), que conservan portugués, castelán e catalán; en italiano, naif e naive.

Manuel Lema Otero (1916-1991), pintor naíf natural de Borneiro

Manuel Lema Otero (1916-1991), pintor naíf natural de Borneiro

A denominación de Surrealismo para a pintura, escultura, cinema, etc. procedente do mundo onírico, é produto dunha deficiente tradución do fr. surrealisme ‘por encima do realismo’ (lémbrese que o significado da preposición francesa sur é ‘sobre, por encima de’). A adaptación ó galego (e ó castelán e ó portugués) debera ser Superrealismo, que tamén se admite no noso idioma e no castelán (non así no portugués, que ten como única forma surrealismo). En catatán é surrealisme e en italiano surrealismo (neste idioma, superrealismo é sinónimo de iperrealismo).

O Informalismo (tendencia pictórica nacida contra 1950 que rexeita calquera forma tradicional na procura do valor expresivo da propia materia) é tamén unha deficiente tradución do termo francés informalisme, que significa ‘falto de forma’. A tradución (ó galego, ó portugués e ó castelán) debera ser *Aformalismo, pero non se fixo así nun principio e quedou imposto case sen remedio este híbrido e equívoco termo. En fin, o erro foi xeneralizado na península Ibérica, pois en port. é informalismo e arte informal, en cast. informalismo e en cat. informalisme. En it.: arte informale.

 

Ficha 9: Adaptación dalgunhas correntes artísticas e terminoloxías estranxeiras da arte contemporánea.

Na actualidade certas correntes das vangardas artísticas do séc. XX –e certos termos artísticos- tenden a entrar nos diversos idiomas (non só no galego) sen ningunha adaptación a partir do seu idioma de orixe (agora xa maiormente o inglés, e só anecdoticamente o francés, italiano ou alemán). Estoume a referir a terminoloxías como Action Painting, Art Brut, Arte Povera, Bad Painting, Body-Art, dripping, happenning, kitsch, Land-Art ou Earth-Art, Op-Art, Pop-Art, ready-made, collage, etc., que se rexistran por igual no portugués, castelán, catalán, francés e italiano. A maior parte dos dicionarios galegos aínda non recollen a maioría estes termos, por seren moi específicos, pero quizais entren sen pedir permiso e sen se adaptaren o máis mínimo. De momento unicamente adaptamos colaxe (no canto de collage) e pouco máis. O tempo dirá se logramos impoñer termos como Arte Bruta, Arte Pobre, Arte Corporal, Arte Óptica, Arte Terrestre… ou os deixamos andar coa vestidura allea que traen.

Bibliografía[6]

Atkins, R. (1990): Petit Lexique de l’Art Contemporain (tradución e adaptación ó francés a partir do inglés de J. Bouniort); Editions Abbeville, France.

Bas López, B. (1983): As construccións populares. Un tema de etnografía de Galicia; Ediciós do Castro, Sada.

Caamaño Suárez, M. (2003): As construccións da arquitectura popular. Patrimonio etnográfico de Galicia; Consello Galego de Colexios de Aparelladores e Arquitectos Técnicos.

Carballeira Anllo, X.Mª (coord.) et alii (2002): Diccionario Xerais da Lingua; Edicións Xerais, Vigo.

Coromines, J. e J. A. Pascual (1980): Diccionario Crítico Etimológico Castellano e Hispánico (vol. I); Ed. Gredos, Madrid.

García, C. e M. González (directores), et alii (1997): Diccionario da Real Academia Galega; Real Academia Galega, A Coruña.

Instituto da Lingua Galega (1989). Vocabulario Ortográfico da Lingua Galega (VOLGa); Universidade de Santiago.

Lajo, R. e J. Surroca (1993): Lèxic d’Art; Ediciones Akal, Madrid (tradución ó catalán de P. Freixas, a partir do orixinal en castelán Léxico de Arte).

Lema Suárez, X. Mª (1993, 1ª ed.): A Arte Relixiosa na Terra de Soneira (tomo I); Fundación Universitaria de Cultura/Coordenadas; Santiago.

Llano Cabado, P. (1981 e 1983): Arquitectura popular de Galicia (2 vols.); COAG, Santiago.

Lorenzo Fernández, X. (1962): “Etnografía. Cultura material”, en Historia de Galiza (dir. por R. Otero Pedrayo); Ediciós Nós, Bos Aires (Arxentina).

Lucie-Smith, E. (1988): Dizionario dei termini d’arte; Franco Muzzio Editore, Padova (versión italiana de D. Battilotti, a partir do orixinal en inglés The Thames and Hudson Dictionary of Art Terms, Londres, 1988).

Migués Rodrigues, V.M. (2000): “Repensando o número e as características das pousas galegas”, en Xornadas informativas sobre os pazos da Costa da Morte; Zas, 29 abril.

Moliner, M. (1988): Diccionario de uso del español; Editorial Gredos, Madrid.

Paniagua Soto, J. R. (1978): Vocabulario básico de arquitectura; Ediciones Cátedra, Madrid.

Romero Masiá, A. e F. Arias Vilas (1995): Diccionario de termos de Arqueoloxía e Prehistoria; Ir Indo Edicións, Vigo.

Seminario de Estudos Galegos (1933): Terra de Melide; Compostela.

Teixeira, L. M. (1985): Dicionário Ilustrado de Belas Artes; Editorial Presença, Lisboa.

————————————————————————————————

[1] Publicaríase en tres tomos co título A Arte Relixiosa na Terra de Soneira (1993); obtivo o Premio Extraordinario de Doutoramento da Facultade de Xeografía e Historia (curso 1990-1991) e o Premio Losada Diéguez de Investigación de 1994.

[2] Varios destes debuxos fóronselles entregados ós asistentes ó Simposio.

[3] Os maiores inimigos adoitan ser certos prexuízos, especialmente os orixinados pola enorme presión do castelán. Lembro as caras dalgúns alumnos e alumnas cando me escoitaron os títulos correspondentes en galego de certas obras pictóricas coma O berro (E. Munch) ou escultóricas coma O bico (A. Rodin), quizais matinando que títulos tan enxebres non casaban con obras tan universais (algúns pensarían que semellantes títulos cadrarían mellor en obras de Asorei ou de Castelao, poñamos por caso). Tamén lembro que causara certa estrañeza que titulara A noite estrelecida (e non ‘estrelada’, que era o esperado) a coñecida pintura de Van Gogh. Igualmente denominara Xeración Dorida –e non ‘doente’ como adoita aparecer en certas publicacións- á dos infortunados mozos pintores galegos do derradeiro tercio do séc. XIX -O. Murguía, J. Vaamonde, R. Parada Justel e J. Carreño-; o tamén pintor, o ferrolán Bello Piñeiro, fora quen bautizara a esta xeración como ‘La Generación Doliente’, en castelán, no senso de ‘aflixida, desgraciada, con dor, dorida’, xa que todos os seus membros tiveran a desgracia de finaren prematuramente –doentes, iso si (é dicir: enfermos)- por volta dos trinta anos, pero ningunha das acepcións do adxectivo castelán doliente se corresponde, ó meu modo de ver, coas do galego doente (algunhas delas, que seguramente estarán na mente de todos, ¡ben distintas, por certo!).

[4] O propio Pondal sacralizou unha desas formas bretonas na súa coñecida poesía titulada ‘O dolmen de Dombate’.

[5] Son admisibles os sinónimos Inxenuísmo e Primitivismo.

[6] Unicamente se fai referencia á que se cita.

 

 

 

 

 

ÇDKJ

 

Coa publicación da monografía de Neira Pérez, é tempo de dar á escultura do templo o valor que merece (Foto:XMLema)

O merecido valor da obra escultórica do santuario do Briño

Hai días o Concello de Cabana publicaba de maneira virtual (dado o estado de alarma) a monografia O santuario do Briño. Paraíso de arte e natureza en Cabana de Bergantiños, do profesor Juan Félix Neira Pérez, un dos investigadores das nosas comarcas «fisterrás» de máis alto creto. Divide a obra en dez grandes apartados, nos que analiza a relixiosidade popular ou as escuras orixes e os datos históricos do santuario; o seu patrimonio artístico; a economía das confrarías ou o patrimonio inmaterial.

Céntrome no que me atinxe máis directamente deste coñecido santuario de Borneiro, o apartado 6, o artístico, interesado polas novidades que se produciran desde o estudo que realicei para a miña tese de doutoramento (1991). Neira segue en boa parte o que eu publicara no tomo III do libro A arte relixiosa na Terra de Soneira (1993), citando a fonte en todo momento, e ben que se agradece, pois aínda segue habendo costumes espurios. Coincido con el en valorar non só a arquitectura interior e exterior da ermida (con lembranzas góticas tardías), senón tamén a súa escultura en pedra, particularmente as seis esculturas pétreas da fachada-retablo -unha das tres do arciprestado de Soneira (as outras, as das igrexas do Allo e Traba)- e os relevos dos catro evanxelistas nas pendentes da cúpula da capela maior (únicos en toda a comarca). Cando a finais dos anos oitenta do pasado século quen subscribe visitara esta ermida e fotografara as imaxes para o seu estudo, confeso que en xeral me pareceran rudas, de talla moi esencial, propia da gubia dun canteiro rural pouco habelencioso na arte escultórica, coa dificultade engadida da dureza do noso granito. Parecía fuxirse de complicacións técnicas, pois prevalecían as liñas esquemáticas sen virtuosismos, sobre todo nas da portada (que, ademais, ó estaren recubertas de liques parecían máis ampulosas e opacas), razóns polas que, ante a ausencia nos libros parroquiais de datos documentais, aventurei para elas unha datación que agora considero esaxeradamente antiga, arredor do séc. XVI; iso si, con moitas interrogantes, como ben sinala Neira.

Pero, afortunadamente, houbo novidades, e ese dato documental que eu botara en falta apareceu da maneira tímida a raíz das reformas dos anos noventa nunha inscrición do lateral sur do arco triunfal do presbiterio: «El Maestro dest[a] obra es Domingos Martines vº [vecino] de Tines», como recolle Neira na súa monografía. Deste mestre canteiro (veciño da parte de Tines do lugar de Pazos) sabiamos que fixera «el cuerpo de la capilla» entre 1721 e 1733. A dúbida agora está en determinar se foi el tamén o autor das seis esculturas da fachada ou non, pois iso non se especifica na inscrición, que si nos deixa claro que obrou na nave («el cuerpo») e non na capela maior (co cal se exclúen da súa autoría os relevos dos evanxelistas desta parte).

Movemento

Das esculturas da fachada, unha vez que se lles limparon as capas de liques que as recubrían e que anos despois puidemos facer fotos de máis nitidez, teño unha visión moi distinta da de hai trinta anos, pois agora xa non me parecen tan ampulosas e herméticas: os seus rostros ovados amosan unha expresión serena e nas súas vestiduras, aínda que non con moita profundidade, prodúcense xogos de luces e sombras que dan impresión de movemento; as figuras parecen romper co espazo circundante…

Todo isto vainos aproximando ás características do barroco de finais do séc. XVII ou de principios do XVIII. Desbotando o meu xuízo anterior, é moi probable que lle poidamos atribuír a este canteiro de Tines, ademais da construción da fachada da ermida, a feitura das seis imaxes. A principal delas, a da patroa, a Virxe das Virtudes do nicho central, malia as dificultades técnicas da talla no granito, é unha figura cun aceptable grao de beleza: o seu rostro perfectamente ovado; certa elegancia no vestir cunha túnica e un manto de movidas pregas onduladas que deixan transparentar timidamente a anatomía; e, sobre todo, a dificultade técnica que supón a talla en pedra da pequena figura do neno Xesús que a Virxe sostén coas dúas mans á altura do colo. Non foi un canteiro calquera o autor de imaxes coma esta, desde logo (tampouco as outras desmerecen o labor). Haberá que pensar nun artista experimentado, e este por aquela época non pode ser outro que o tal Domingos, que xa probara a súa mestría na monumental fachada-retablo de Traba anos atrás (1716), con conxuntos escultóricos de extrema dificultade técnica coma a do Santiago ecuestre.

Canteiro soneirán

Parabéns a Neira por esta oportuna monografía e un agradecemento por forzarme a poñer ó día investigacións que medio quedaran no esquecemento. Cómpre unirmos forzas para seguir indagando na figura deste canteiro soneirán, do que Juan Félix ten datado para a súa tese en curso un retablo pétreo en Brantuas. Ben que me alegraría a confirmación da súa autoría na imaxinería pétrea no Briño, co que se revalorizaría aínda máis a ermida borneirán. No que a min me toca teño localizadas posibles obras del en Tines, Vilar e Brandoñas (os dous retablos laterais, tamén de pedra).

Coa publicación da monografía de Neira Pérez, é tempo de dar á escultura do templo o valor que merece (Foto:XMLema)

Coa publicación da monografía de Neira Pérez, é tempo de dar á escultura do templo o valor que merece (Foto:XMLema)

6. Fervenzas da zona baixa do Rabiñoso (XMLS))

Andaina polo curso alto do río do Porto e polas terras bergantiñás de Riobó (7-03-2020)

Por Xosé María Lema

En 2019, a raíz da publicación do noso libro colectivo O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira, organizaramos unha andaina polo curso medio do río do Porto, parroquias de Bamiro, Baio e O Allo: grosso modo, da ponte de Baio á ponte Lodoso, pasado pola área de Pedra Vixía (desembocadura do río de Zas no Porto) e visita posterior ó monumental recinto do Allo (torres, igrexa, cruceiro do adro e cemiterio novo).

Punto de partida, o nacemento do río: as Brañas do Rabete

En colaboración co Instituto de Estudios Bergantiñáns levamos a cabo unha andaina polo curso alto do río do Porto. Saímos 50 persoas ás 10 horas do 7-03-2020 da vila de Zas nun autobús que nos levou, en primeiro lugar, ó lugar de nacemento da arteria principal do río, nas Brañas do Rabete, preto da aldea dos Fornos (parroquia de San Sabiña, na Terra de Xallas). Antes vimos de pasada, ó pasar por Varilongo (Santa Comba), a casa nativa do poeta popular Pepe de Xan Baña, un emigrante xalleiro en Cuba que se fixera moi popular nas dúas primeiras décadas do séc. XX polas súas poesías en galego.

Evaristo Domínguez Rial exerceu de guía e levounos polo curso do río por todos os puntos que se detallan no libro citado (das pp. 30 á 39). Fomos seguindo o curso do río e dos afluentes que baixan da Serra do Bico de Meda (pola súa esquerda) e, tras atravesar a aldea de Vilar Ramilo (Gándara-Zas) o bus deixounos no lugar coñecido coma O Rabiñoso, onde se concentra o primeiro grupo de fervenzas.

1. Nacemento do río do Porto nas Brañas do Rabete (foto XMLS)

1. Nacemento do río do Porto nas Brañas do Rabete (foto XMLS)

As fervenzas do Rabiñoso

Atravesamos a antiquísima pontella -quizais medieval- de ciclópeas lousas de pedra situada nun vao do curso do río (por ela pasaban as persoas; os animais pola auga) e fomos baixando deixando á dereita unha sucesión de fermosas fervenzas, con moita forza pola cantidade de auga que neste tempo levan. Nesta beira esquerda do río hai tamén dous muíños, xa en desuso; un deles coa caixa escavada na propia laxa.

Facilitou o noso descenso a limpeza efectuada polo Concello de Zas na beira esquerda do río, de xeito que puidemos chegar sen moitas dificultades á última das fervenzas deste tramo (a fervenza de Parga), onde se fixo unha foto de grupo. Tal como se detalla no libro, desde a pontella do Rabiñoso ata a de Parga, en pouco máis de 1.100 m o río salva un desnivel de 70 m.

Despois xa leva, ata a ponte do Sisto, un discorrer moito máis tranquilo. Desde aquí o río troca o nome de río do Rabiñoso polo de río do Sisto, seguindo o vello costume de adoptar localmente o nome polos sitios por onde pasa.

2. A pontella do Rabiñoso, de ciclópeas lousas (XMLS)

2. A pontella do Rabiñoso, de ciclópeas lousas (XMLS)

3. Paso dos excursionistas pola pontella do Rabiñoso (XMLS)

3. Paso dos excursionistas pola pontella do Rabiñoso (XMLS)

4. Fervenzas máis altas do Rabiñoso (XMLS)

4. Fervenzas máis altas do Rabiñoso (XMLS)

5. Fervenza central do Rabiñoso (XMLS))

5. Fervenza central do Rabiñoso (XMLS))

6. Fervenzas da zona baixa do Rabiñoso (XMLS))

6. Fervenzas da zona baixa do Rabiñoso (XMLS))

7. Máis fervenzas da zona baixa do Rabiñoso (XMLS)

7. Máis fervenzas da zona baixa do Rabiñoso (XMLS)

8. O grupo ante a fervenza de Parga, a última das fervenzas do Rabiñoso (XMLS)

8. O grupo ante a fervenza de Parga, a última das fervenzas do Rabiñoso (XMLS)

O río de Budián (ou da Fervenza)

Pasamos polo lugar de Parga, onde nos interesamos por unha alta e grande abellariza abandonada entre as casas da aldea. Dirixímonos logo cara ó norte, en dirección á aldea de Budián (aínda da parroquia de Gándara) para visitar as fervenzas do río de Budián (ou río da Fervenza ou do Muíño Vello), o afluente máis importante do curso alto do río. A remonta fixémola pola beira dereita do río, e foi bastante dificultosa (menos mal que a limpeza efectuada polo persoal do Concello de Zas nos facilitou o acceso).

A fervenza que dá nome a este río é, desde logo, impresionante, e paga a pena o esforzo para chegar a este punto. As augas do río -que nace en terras bergantiñás da parroquia de Cuns- salvan un desnivel de 40 m en menos de 500 de curso. Véxase a descrición nas pp. 39 e 40 do libro. Mágoa que a contemplación da fervenza principal deste río só sexa accesible para visitantes en boa forma física, pois hai tramos nos que se fai moi dificultosa a subida, pois é todo subida, cada vez máis dificultosa. A axuda prestada pola excursionista Tania Carreira -ata hai pouco técnica de Cultura do Concello de Zas e unha das primeiras “exploradoras” desta ruta- foi moi de agradecer. Para promover esta ruta, o Concello de Zas podería pensar en introducir chanzos de pedra nalgúns puntos, sobre todo onde se sitúa o Muíño Vello.

9. A gran fervenza do río de Budián (XMLS)

9. A gran fervenza do río de Budián (XMLS)

WhatsApp Image 2020-03-13 at 20.56.08

10- Fervenza do río Budián (Chus Barbeira)

WhatsApp Image 2020-03-13 at 20.54.17

11. Fervenza do Budián (Chus Barbeira)

No regreso dirixímonos desde Budián ó río do Sisto -resultado na unión dos ríos Rabiñoso e de Budián-, xa por un traxecto moito máis chan, suave  e relaxado, pois o desnivel do río apenas supera os 20 m., malia ter que cortar a aliñación montañosa do cordal do Bico de Meda. O río leva por este tramo moita auga, de aí a abundancia de muíños contabilizados no Catastro do Marqués de la Ensenada (1753) na parroquia de Gándara, 17, case todos neste río (pp. 31 e 31 d’O río do Porto…).

12. O río do Sisto antes da ponte do seu nome (XMLS)

12. O río do Sisto antes da ponte do seu nome (XMLS)

Igrexa de San Martiño de Riobó

O xantar estaba concertado nun restaurante da aldea da Mata (Cabana de Bergantiños). Deste xeito, pola tarde achegámonos á igrexa de San Martiño de Riobó, de orixe románica (só restan deste estilo as columnas de capiteis vexetais que sustentan o arco triunfal de entrada ó presbiterio, quizais de principios do séc. XIII).

Interesaron as dúas sepulturas fidalgas existentes no piso do presbiterio. Unha delas xa desgastada, que quizais sexa a do fidalgo Rui Soneira de Rioboo, do que sabemos que morreu contra 1571. A outra ten gravado en relevo un escudo coroado por un helmo de cabaleiro e seis cuarteis coas armas dos Bermúdez, os Castro, os Moscoso, os Rioboo, os Leis e os Vilardefrancos; a inscrición da súa base revélanos que nela repousan os restos do fidalgo Lorenço Bermúdez de Castro “señor de la casa de Penela” e da súa muller (ano 1674).

13. Arco triunfal románico da igrexa de Riobó (XMLS)

13. Arco triunfal románico da igrexa de Riobó (XMLS)

O máis interesante desta igrexa é o seu monumental retablo barroco[1], obra anónima de mediados do séc. XVIII. Consta de dous corpos superpostos, divididos á súa vez en tres paneis. No inferior os paneis sepáranse por estípites (falsas columnas barrocas) e o superior por columnas clásicas de éntase avultado. Estípites e columnas adornadas profusamente por decoración vexetal, cintas e camafeos.

14. Retablo maior de San Martiño de Riobó (XMLS)

14. Retablo maior de San Martiño de Riobó (XMLS)

15. Imaxe de san Martiño, o patrón, presidindo o retablo (XMLS)

No corpo superior aparece presidindo, no remate dunha sobresíante placa barroca, un relevo do Padre Eterno. Debaixo del, unha imaxe de san Martiño, o patrón parroquial, vestido de pontifical e co báculo de bispo; no fornelo da esquerda do espectador, san Xoán Evanxelista (mozo novo, co seu evanxeo aberto na man, onde se le: INITIUM SANCTI EVANGELI); no da dereita, san Bieito, co hábito negro da orde bieita por el fundada, coa tiara de bispo ós pés (por tela rexeitado) e co corvo que o alimentaba.

No corpo inferior hai á esquerda unha imaxe de santo Eutelo (leva a tiara papal e un cano ós pés, por ser avogado contra a peste) e no da dereita un santo Antonio (mozo novo co hábito franciscano co neno Xesús no colo). No panel central, un requintado sagrario protexido por columnas cun neno Xesús espido na fronte.

O retablo foi restaurado e pintado o ano 2015. No interior do templo hai unha inscrición pétrea en galego onde se di que cada familia da parroquia pagou 300 € para esta obra, moi custosa, pois -segundo as informacións de Evaristo Domínguez- alcanzou a cifra de 60.000 €. A excursionista Rosa García Vilariño localizaría posteriormente na Rede o obradoiro que se encargara da obra: Restauraciones Garrido (A Valenzá-Barbadás, Ourense)

(http://restauracionesgarrido.es/trabajos/restauracion-del.retablo-mayor-de-la-iglesia-parroquial-de-san-martino-de-rioboo-cabana-de-bergantinos-a-coruna/).

Visitouse finalmente a torre da Penela, na veciña parroquia de Silvarredonda, lar nativo da familia fidalga dos Rioboo, torre que segue agardando por unha urxente restauración. A obra actual conservada, cunha porta rematada en arco de medio punto de grandes doelas e cun escudo coas armas dos Bermúdez, dos Castro e dos Rioboo, data do séc. XVI.

A torre da Penela: “pena… dela” -como reza a etimoloxía popular-, vela neste estado de abandono.

16. San Bieito, do retablo de Riobó (XMLS)

16. San Bieito, do retablo de Riobó (XMLS)

17. Imaxe de santo Eutelo e detalle da decoración profusa do retablo (placa con querubín, estípite e columna) (XMLS)

 

[1] Detállase este retablo polo miúdo en Xosé Mª Lema Suárez (1993): A arte relixiosa na Terra de Soneira, tomo II, pp. 618-623. Nesta obra tamén se fala da arquitectura do tempo e das tumbas da capela maior.

xanFdez

Novos datos sobre o río do Porto

Por Xan Fernández Carrera

Vai para un ano da publicación do libro O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira, un traballo elaborado por varios membros do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte (Semescom), que pretendía, como obxectivo primordial, dar a coñecer con miudeza este río soneirán, desde a súa presenza na documentación histórica e cartográfica, continuando pola descrición pormenorizada de toda a súa cunca hidrográfica, ata recoller a abondosa riqueza patrimonial que se foi creando nas súas marxes ao longo dos anos.

Os diferentes nomes que tivo este río no decorrer dos tempos, foi un dos apartados que se estudou con máis profundidade, desde a súa denominación máis antiga de Vir Fluvius, que aparece no mapa Gallaecia Ptolemaei, do libro España Sagrada (1763), do padre Flórez, e que José Cornide no seu Mapa corográfico de la antigua Galicia (1790) o identifica co río soneirán, pasando por outras designacións como «río de la Puente», «río de la Puente del Puerto», «río del Puerto», río de Baio, río Grande ou río do Porto. Capítulo elaborado con rigor documental por Xosé Mª Lema, un dos autores deste traballo. Nel móstranse abundantes referencias a textos históricos e a mapas antigos nos que se amosan as diferentes denominacións que recibiu en distintas épocas.

Desde os anos sesenta do pasado século aparece escrito baixo a designación de río Grande, denominación recente sen ningunha base histórica, recollida nos primeiros folletos informativos sobre os coutos de pesca de Baio e Ponte do Porte, e que logo pasará aos mapas, primeiro aos do exército e despois aos do Instituto Xeográfico Nacional.

A continuación vímolo representado nos rótulos situados nas pontes das estradas que atravesan a súa canle. Xeógrafos e estudosos da historia local tamén por estas datas denomínano así nas súas publicacións.

Unha das nosas intencionalidades era recuperar o nome tradicional desta arteria fluvial, que substituíse ao de río Grande, xa que esta denominación adoita atribuírselle a todos aqueles ríos de maior longura, con respecto a outros de tamaño máis reducido, como poden ser os seus propios afluentes.

 xanFdez

As máis frecuentes

Tralo estudo da presenza do seu nome en documentos e mapas históricos, comprobamos que as dúas denominacións máis frecuentes deste noso río ao longo do tempo eran «río de la Puente», que se mostra por primeira vez no mapa de Tomás López (1784), e «río del Puerto», reproducido no mapa do cartógrafo galego Domingo Fontán, elaborado entre 1817 e 1834 e publicado en París en 1845. Con este mesmo apelativo, pero en galego, reflícteo o xeógrafo Ramón Otero Pedrayo, nun artigo seu publicado no xornal A Nosa Terra en 1925.

Para a miña sorpresa, consultando hai poucos días o libro do ilustrado José Cornide, Descrición circunstanciada de la costa de Galicia, y raya por donde confina con el inmediato reino de Portugal (1764), en edición do profesor X. L. Axeitos, ao describir a costa de Camariñas, atopei esta información: «En el centro de esta bahía desemboca un río llamado do Porto, este nace más arriba de Vimianzo, baña toda la tierra de Soneira, pasa por el puente de Porto y desagua en esta bahía».

Este libro de Cornide era ben coñecido por nós, xa que o utilizaramos para outras publicacións anteriores, pero por despiste, non o consultamos para este traballo, e dáse a circunstancia que contiña unha información de gran interese para dilucidar a auténtica denominación deste río.

Nada menos que neste parágrafo aparece escrito o que nós consideramos o seu verdadeiro nome, río do Porto, así en galego, 160 anos antes de que o publicase Otero Pedrayo no xornal A Nosa Terra. E non referido só a súa desembocadura, como sucedeu nun principio co de Lézaro, para o Xallas ou Vau Çerveyro, no caso do río Castro, senón cunha intencionalidade xeral para todo o seu curso, como se pode comprobar no contido do texto.

A información que recolle Cornide consolida aínda moito máis as razóns que nós defendiamos para o cambio de nome de río Grande a río do Porto. Poucos ríos do tamaño coma ao que nos estamos a referir, dispoñían dun nome xenérico desde hai máis de 250 anos, e ademais no noso idioma, aínda que máis tarde fose traducido ao castelán ou cambiado como «río del Puente», e finalmente, en tempos do franquismo se substituíse polo de río Grande.

Por iso sería desexable que tanto os concellos que constitúen a Terra de Soneira, como os diferentes organismos da Xunta de Galicia, utilizasen na súa linguaxe oficial a denominación de río do Porto, a mesma que debería constar na cartografía do Instituto Xeográfico Nacional.

Para incrementar o coñecemento do río soneirán e espertar unha maior sensibilidade de cara a súa conservación, propuxémonos tamén a programación de rutas por diferentes tramos do seu curso. No pasado outono o Semescom organizou unha primeira polo curso medio, guiada por Xosé Mª Lema, coa participación dun nutrido número de asistentes.

Para este próximo sábado 7 de marzo temos programada unha segunda para percorrer o curso alto, un dos tramos de maior beleza, sobre todo nos espazos das fervenzas do Rabiñoso, Parga e Budián. Esta andaina será guiada por outro dos autores do libro, Evaristo Domínguez Rial, excelente coñecedor desta parte do río.

O proxecto dos Penedos de Traba e Pasarela, “en serio”, desde hai ben anos

Chamoume a atención este titular de QPC do pasado 14 de novembro: “Os Concellos de Laxe e Vimianzo retoman, en serio, o proxecto dos Penedos de Traba e Pasarela”.

Este engadido “en serio” é un tanto ambiguo, pois parece dar a entender que con anterioridade todo o que se traballara pola salvación e posta en valor desta área singular fora “peccata minuta”, uns enrediños de nada. Estou seguro de que este titular foi un lapso sen malicia, mais, para que ninguén o interprete doutro xeito, é a ocasión de presentar un informe máis ou menos exhaustivo do que se leva traballado polos “penedos que Traba e Pasarela cercan” (E. Pondal) no Seminario de Estudos da Costa da Morte (SEMESCOM) e, en particular, por parte do compañeiro que máis se implicou: o xa falecido Roberto Mouzo Lavandeira.

A maior parte desta información está contida no libriño que aparece encol da mesa na fotografía da noticia:  Guía dos Penedos de Pasarela e Traba” (SEMESCOM, Vimianzo, 2012), da autoría de J. R. Vidal Romaní, R. Mouzo e X. Mª Lema.

  • Ano 1997: a asociación cultural Adiante Soneira denuncia a apertura dunha canteira ilegal na base da chamada Pedra da Cachucha. Este colectivo, a través dos seus voceiros Roberto Mouzo e Manuel Rivas, fixo oír a súa voz e logrou paralizar as obras, pero alí quedou unha “ferida” ben notoria.
  • Ano 2006: unha empresa de granitos volve á carga e o daquela alcalde de Vimianzo proclamaba que estaba disposto a concederlle permiso para abrir unha canteira.
  • 14-02-2006: Carlos Aymerich e Pablo González Mariñas, deputados do BNG, presentan no Parlamento de Galicia unha proposición non de lei para declarar este recinto “monumento natural”.
  • A favor da protección dos Penedos escribiron artigos na prensa M. Sánchez Dalama; Xan Fernández, Manuel Vilar, Vicente de Lema, S. Garrido, J. R. Vidal Romaní, L. Giadás, X. Ameixeiras, M. Suárez, X. M. Pereiro, X.L. Méndez Ferrín…
  • 11-06-2006: baixo o lema Salvemos os Penedos! varias asociacións culturais e ecoloxistas galegas levaron a cabo unha marcha de máis de 300 persoas. Manuel Rivas, Premio Nacional de Literatura, lería o manifesto titulado “A fermosa xeografía da dignidade”. O SEMESCOM publicou para esta marcha postais, pósters e camisetas alusivas a este evento.
  • 3-07-2006: representantes do IEB, Adega-Bergantiños, do SEMESCOM e o director do Instituto Xeolóxico de Galicia, J.R. Vidal Romaní, entrevistámonos con José Benito Reza, Director Xeral de Conservación da Natureza, da Consellería de Medio Ambiente do goberno bipartito PSOE-BNG, para conseguir a protección destas “formacións graníticas únicas no mundo” (Vidal Romaní).
  • Decembro 2006: como consecuencia desta entrevista, a Consellería de Medio Ambiente encárgalle ó catedrático de Xeografía da USC, Augusto Pérez Alberti, un estudo xeomorfolóxico, xeográfico, estatístico e paisaxístico do recinto.
  • 3-10-2007: o Concello de Vimianzo, co voto favorable dos grupos do PSOE e do PP e o contrario do BNG, traslada á Xunta o expediente para dar licenza á canteira.
  • 4-11-2007: malia as presións, os veciños de Pasarela, impulsados pola mocidade, rexeitan a canteira e móstranse decididamente favorables á conservación dos Penedos.
  • 12-12-2008: anúnciase na prensa que, a raíz do informe do equipo da USC favorable á preservación da área, a Consellería de Medio Ambiente (presidida por Pachi Vázquez, do PSOE) tomou a decisión de protexer os Penedos e rexeitar a canteira “por ser incompatible coa protección do conxunto xeolóxico”.
  • 14-01-2009: publícase no Diario Oficial de Galicia (DOG) a Declaración de Paisaxe Protexida para os Penedos de Pasarela e Traba, a única de toda Galicia, xunto con Pena Corneira (O Ribeiro, Ourense). En base a esta declaración a Xunta de Galicia comprometíase a poñer en valor esta área, rexenerándoa e preparándoa para o aproveitamento turístico.
  • Eleccións de 2009: cambio de goberno na Xunta de Galicia. Resultou vencedor A. Núñez Feijoo, e este cambio de goberno resultará fatal para a promoción dos Penedos, pois a nova Consellería do ramo ignorará por completo o compromiso adquirido oficialmente.

2. Gravación Os Penedos de Pasarela, a arte dos dedos do tempo (XMLS)
Un momento da gravación do documental “Os Penedos de Pasarela e Traba, a arte dos dedos do tempo”, coa participación activa de Roberto Mouzo (2009).

  • 19-12-2009: o SEMESCOM presenta en Pasarela, no local da A. de VV., o documental “Os Penedos de Pasarela e Traba, a arte dos dedos do tempo”

  • 19-06-2010: O SEMESCOM entrega en Pasarela os premios do “I Certame de Poesía dos Penedos de Pasarela e Traba”, para rapaces e adultos. Publicaríase ó ano seguinte co título “Cando vos vexo, Penedos”.
  • 1906-2010: Neste acto tivo lugar unha conferencia estelar do catedrático de Xeoloxía da Universidade da Coruña, Juan R. Vidal Romaní (aquí embaixo), sobre a orixe xeolóxica dos Penedos.

3. Conferencia de Vidal Romaní (19-06-2010)

  • 2010: publicación do libro colectivo “A Terra de Soneira, no corazón da Costa da Morte” (Eds. Xerais, Vigo), no que aparecen as rutas dos Penedos de Pasarela e Traba e a dos penedos do Piñeo (autoría de Roberto Mouzo).
  • 2-06-2012: o Concello de Vimianzo, xa presidido por Manuel Antelo, organiza unha marcha a pé desde Vimianzo a Traba, cunha visita ós Penedos para conmemorar o sexto aniversario da manifestación de 2006. Operarios municipais rozaron o monte para facilitar o acceso ás principais pedras multiformes, operación de limpeza que se repetiría en anos sucesivos.
  • 2012: publicación da “Guía dos Penedos de Pasarela e Traba”, xa citada.
  • 29-12-2012: o SEMESCOM coloca en Pasarela un gran panel informativo sobre a ruta dos Penedos, deseñado por Roberto Mouzo (aquí embaixo).

4. Panel informativo en Pasarela, 2012 (R. Mouzo)

  • 2013: conferencia en Pasarela do filólogo ourensán Vicente Feijoo: “Os nomes dos penedos en Galicia: ritos, cultos e lendas”.
  • 14-04-2015: Andaina “Os Penedos: moito máis que pedras”, organizada polo Concello de Vimianzo, que xuntou gran cantidade de sendeiristas (aquí embaixo). Como novidade: sinalización das principais formación pétreas con fotografías.

5. Andaina 'Moito máis que pedras' (11-4-2015)

  • Finais 2015: o SEMESCOM publica dous calendarios para o ano 2016: “Penedos de Pasarela e Traba. Moito máis que pedras”. En 2009 xa se publicara outro.
  • 2016/17: o goberno de Antelo Pazos logra as autorizacións de todos os propietarios de Pasarela para  acceder ás principais formacións pétreas; isto facilitou unha maior limpeza dos accesos.
  • 2017: o Concello de Laxe, por medio da Concellería de Comercio, Hostalería e Turismo, que dirixía Xosé M. Pose, incorpórase de cheo á loita pola promoción dos Penedos como “espazo paisaxístico, xeolóxico, natural, histórico, lendario e literario”.
  • 2017: o Concello de Laxe organiza excursións guiadas ós Penedos e coloca sinalizacións.
  • 1-06-2018: acto conxunto dos Concellos de Laxe e Vimianzo (“Un impulso ó Plan de Conservación”) que marca o inicio dunha esperanzadora etapa, pois incrementáronse as visitas guiadas de colexios e asociacións. Tamén se incrementaron as conferencias con imaxes, en Laxe e Vimianzo.
  • 14-01-2019: cúmprense dez anos da declaración dos Penedos como Paisaxe Protexida. A Xunta de Galicia, que tiña a obriga legal de poñer en valor este espazo xeolóxico único, non está nin se lle espera. Ó cumprirse esta década, unha delegación dos dous concellos fora falar coa máxima responsable da Consellería de Medio Ambiente, que volveu dar a calada por resposta.

En suma, celebro sinceramente que non se corte a colaboración iniciada na lexislatura anterior entre os Concellos de Laxe e Vimianzo para que por fin triunfe esa proposta de “impulsar decididamente a posta en valor da Paisaxe Protexida dos Penedos de Pasarela e Traba” contida na declaración final da recente reunión de Vimianzo. A presenza dos técnicos municipais María Mato e Víctor Santos é toda unha garantía. Tamén espero que máis cedo que tarde tome corpo esa “reunión urxente coa Consellería de Medio Ambiente, Territorio e Vivenda co obxecto de ratificar a redacción dun Plan de Conservación e Protección dos Penedos”. Fago votos para que agora a Consellería do ramo abra a porta que tiveron fechada durante máis de dez anos e responda “en serio” -é dicir, con feitos-, e non con “boas palabras”, pero vacuas, como fixo ata agora.

Xosé Mª Lema, Presidente do Seminario de Estudos da Costa da Morte

 

2019-11-03

A «Translatio» de Cereixo: unha xoia única en Galicia

Publicado orixinalmente en La Voz de Galicia (31/10/2019)

En contra do que se pensa, Santiago non foi un santo moi popular en Galicia («máis internacional que galego», tense afirmado), pois o seu culto, oficial de máis, asociábase a tributos fiscais, coma o pagamento do Voto de Santiago. Tampouco foi para os galegos un santo tan avogoso e terapeuta coma outros.

Non estrañe, logo, que o culto ó fillo do Cebedeo non sexa moi notorio en Galicia. Así e todo, no territorio dos arciprestados de Soneira e Nemancos Antigo (a escisión de Duio data de 1959) e catro freguesías do oeste do de Céltigos, 82 parroquias en total, atopamos a súa imaxe en vinte, o 24,4 % do total, unha porcentaxe apreciable. Quizais influíse nisto a presenza no territorio de dous importantes lugares ligados ó culto xacobeo, Fisterra e Muxía, adobiados con lendas xacobeas desde os tempos medievais.

A moeda do Adro Vello (OGrove) exposta no Museo das Peregrinacións de Santiago -rutaphaenomenons.me

A moeda do Adro Vello (OGrove) exposta no Museo das Peregrinacións de Santiago -rutaphaenomenons.me

 

Tamén chama a atención que das nove iconografías xerais xacobeas se rexistren ata sete nas igrexas e santuarios da Costa da Morte. Poucas zonas poden presumir desta variedade: desde as 17 imaxes do Santiago peregrino ás senlleiras de Santiago axeonllado ante Virxe da Barca e a xacente na nave da “translatio” do tímpano de Cereixo, que focalizou o simposio vimiancés. Das catro representacións máis antigas da translación dos seus restos de Palestina ó Finis Terrae galaico, dúas están en Galicia. A máis antiga é unha pequena moeda (13 mm e 0,28 g) atopada na necrópole do Adro Vello (O Grove) e depositada no Museo das Peregrinacións de Santiago. Fora acuñada na ceca compostelá reinando Fernando II de Galicia e León (1157-1188). No reverso vese o costado dunha embarcación de táboas curvadas, sen remos nin velas (manum Dei gobernante, guiada pola man de Deus), cunha cruz por mastro, a lenda S. IACOBI e tres personaxes na borda (o seu corpo e dous discípulos).

As dúas escenas do tímpano de Cereixo (foto X.Mª Lema)

As dúas escenas do tímpano de Cereixo (foto X.Mª Lema)

A segunda representación é a nosa da porta sur da igrexa de Cereixo, a primeira en pedra, de finais do séc. XII. José R. Ferrín (1999), a quen seguimos, di que aquí hai dúas escenas superpostas. Unha no tímpano, a ‘translatio’: unha nave sen mastro, sen remos nin velas; ondas mariñas esquematizadas; o Apóstolo xacente e sete figuras na borda (a central de maior tamaño). A outra, nas dúas claves do arco: un personaxe cun báculo e un anxo cun incensario; trátase da esquematización dunha miniatura do Tombo A da catedral de Santiago, onde aparece o bispo iriense Teodomiro descubrindo a tumba apostólica cun anxo turiferario.

O capitel da catedral de Tudela (foto J. A. Olañeta, www.claustro.com)

O capitel da catedral de Tudela (foto J. A. Olañeta, www.claustro.com)

As outras ‘translatios’ de Tudela e Lleida

Tamén procurei amosar imaxes dos outros dous relevos da translación case contemporáneos do de Cereixo. Atópanse en senllos capiteis: un no claustro da catedral de Tudela (Navarra) e o outro na ábsida da catedral vella de Lleida. Nos dous casos hai outras dúas escenas máis relacionadas co martirio de Santiago en Xerusalén (unha delas, a súa decapitación). No tocante ó tema común, hai semellanzas con Cereixo nas naves sen mastro, sen remos nin velas das dúas, así como nas esquemáticas ondas mariñas e a presenza de varias figuras na borda. No de Tudela vese o corpo xacente do Apóstolo, mentres que no de Lleida vai encerrado nun sartego.

O capitel de La Seu de Lleida (foto Gemma Malé)

O capitel de La Seu de Lleida (foto Gemma Malé)

Aventurei que inspiración do relevo de Cereixo podería vir do priorado de San Xián de Moraime

Deixei no aire algunhas preguntas en espera de que alguén máis versado as conteste.

-¿Quen mandaría esculpir na humilde igrexa de Cereixo un relevo con este tema cando a lenda situaba en Iria Flavia (Padrón) o desembarque da nave pétrea?

-Aventurei que para min a inspiración do relevo de Cereixo tivera que vir do priorado de san Xián de Moraime, mosteiro que no século XII mantiña o seu poder en toda a área fisterrá.

Cereixo e Moraime

José R. Ferrín afirmaba que fora o mesmo obradoiro de canteiros o que esculpira os tímpanos das portas meridionais das igrexas de Cereixo e de Moraime (neste é a Derradeira Cea a representada), pois teñen os mesmos esquemas compositivos. É de supoñer que os monxes de Moraime quererían promover Cereixo como porto de entrada de peregrinos, e ¡que mellor que recibilos nesta igrexa coa escena orixinaria do culto xacobeo! A pequena vila de Cereixo tamén gozaba neste tempo do favor do rei Afonso IX (VIII) de Galicia e León, pois sábese que a visitou polo menos dúas veces: en xuño de 1200 (viría inaugurar a igrexa?) e no ano 1228.

Algo especial debía ter este lugar, dada a querenza do monarca polos seus veciños, ós que favoreceu cunha carta-pobra, privilexio que os liberaba do xugo feudal.

Celebramos que con simposios coma este Vimianzo continúe destacando na liña de poñer en valor o rico patrimonio artístico, monumental, etnográfico e paisaxístico do seu concello.

(*) Xosé Lema Suárez é doutor coa tese «A arte relixiosa na Terra de Soneira» e autor de numerosos libros.

3. Os viaxeiros nas ruinas do priorado de Llanthony (Foto XMLS)

Polo país de Gales e suroeste de Inglaterra. Unha crónica de Xela Cid. (19-28 de agosto de 2019)

Como cada verán dos últimos once anos, con agosto chegou a actividade cultural e lúdica máis esperada do Semescom: A VIAXE.
O novo destino afastounos durante dez días da vida cotiá, doméstica, da casa en definitiva, enchéndoa de novidades, incertezas, humor, colaboración, e nesta ocasión de moitas estreituras.
Navegamos polo Golfo de Biscaia e a Canle da Manga, e no bus percorremos as terras do Sur de Inglaterra e o País de Gales.
Un primeiro madrugón para chegar ó punto de encontro en Guitiriz e comezar un tempo de folganza activa para descubrir un anaco máis de Europa.
Un dos obxectivos iniciais destas viaxes foi o coñecemento dos países atlánticos como Cornualles, a Bretaña francesa e Irlanda, sempre na busca das conexións galegas coas nacións con raíces celtas.
Despois de dous anos seguidos pola cálida Provenza e a costa lígur italiana no Mediterráneo, a viaxe deste ano foi o retorno á xeografía das brétemas, á chuvia e á luz grisácea. Volvemos mirar ó Atlántico.
Gales agasallounos coa primeira sorpresa: unha climatoloxía inesperada, días de luz, sen chuvasqueiro nin paraugas. Deben ser cousas do cambio climático que se manifesta en todo o planeta.

Xogos didácticos medievais no castelo de Beaumaris (XMLS)

Xogos didácticos medievais no castelo de Beaumaris (XMLS)

Foron xornadas de mar e terra, dúas delas completas mariñeiras. Ida e volta a bordo do ferry “Pont-Aven” do “Britanny Ferries” entre Santander e Plymouth. Unha experiencia pracenteira para a maioría, un minicruceiro, e algo menos para os que se senten perdidos e mareados ó non ter os pés na terra. Resultou unha travesía tranquila dada a bravura destas augas, un tempo de lecer para a conversa, a lectura, o xogo ou sinxelamente gozar mirando o mar albiscando golfiños, mascatos e aves de mar adentro.
Sobrepasada a punta francesa de Pern, na illa de Ouessant (Bretaña), entramos na Canle.
O historiador Xosé Mª Lema, aproveitou para contar a orixe dos catro faros de Eddystone. Faltaban unhas catorce millas para chegar ó porto de Plymouth cando pasamos preto do cuarto que emerxe no medio do mar. Ó pé sobresae un penediño onde estivo ancorado o terceiro ou Torre de Smeaton, quen seica se inspirou nun carballo para erguer este primeiro faro de pedra lonxe da costa. Hoxe xa en terra, nun outeiro preto da Cidadela Real, mirando ó mar, loce franxas vermellas e brancas. Ó regreso, antes de levar áncoras, permitiunos facer as últimas fotos ó seu carón e despedírmonos de Inglaterra. Unha fermosa historia. É un xeito diferente de chegar á Illa de Gran Bretaña.
Foi unha viaxe a un país máis pequeno ca Galicia, apreixado entre o inmenso Atlántico e a poderosa Inglaterra.
As peripecias xa comezaron nos pequechos camarotes dobres do barco, onde moitos se afanaron na busca da segunda cama ben agochada colgada do teito. O anecdotario comezaba a  agromar.
Tan pronto pisamos terra e subimos ó noso autocar da empresa Lázara, para encamiñarnos a Bristol, Lema puxo en marcha sen perda de tempo as parolas rodantes, “Rolling Talk”, en galés Sgwrs dreigl, que amosa a dificultade de pronunciación para nós desta lingua supervivente de orixe celta.
De Plymouth levou áncoras o Beagle hai case douscentos anos con Darwin a bordo  como naturalista, para dar unha das voltas ó mundo máis fascinantes, con efectos científicos e sociais sorprendentes. Este feito serviu de base para que Xela Cid falara dos grandes científicos e naturalistas ingleses e galeses, afondando en dúas figuras do século XIX, o inglés Darwin e o galés A. R. Wallace, pois ambos chegaron á formulación da revolucionaria Teoría da Evolución.
Días máis tarde unha grata sorpresa, por non prevista; a visita á interesante cidade (xa inglesa) de Shrewsbury onde nos achegamos a casa natal desta singular figura, Charles Darwin.
Bristol deunos paso para o noso destino galés. Pero antes detivémonos nesta cidade inglesa atravesada polo río Avon e asentada na desembocadura do Severn que forma a Canle de Bristol. Sempre presentes os vellos peiraos comerciais, hoxe renovados como pubs e tabernas onde corren as pintas de cervexa e o ron, e aínda resoan os ecos de Stevenson e A Illa  do Tesouro ou John Cabot, o Cristovo Colón de Bristol.
Dende o símbolo da cidade, a ponte suspendida de Clifton sobre a gorxa do Avon deseñada por Bruel, deixamos Inglaterra.
No terceiro día por fin tomamos contacto con Gales, e fixémolo seguindo a súa fronteira invisible e o val do río Wye, declarado lugar de excepcional beleza no tramo final ata chegar ó Severn. Separa Gales de Inglaterra con sendeiros por ambas marxes.
“Onde está a fronteira? -pregúntalles Saramago no confín entre España e Portugal ós peixes que, no mesmo río, segundo esvaren por unha marxe ou pola outra, nadan agora no Duero, agora no Douro.
Esta fronteira galesa de grande tensión, está ben marcada pola presenza de numerosos castelos defensivos.
O escritor Claudio Magris que meditou sobre o tema di: «Non hai viaxes sen que se crucen fronteiras políticas, lingüísticas, sociais, psicolóxicas… Traspasar as fronteiras; tamén amalas -por canto definen unha realidade, unha individualidade, darlle corpo saíndose do indistinto- pero sen idolatralas, sen facer delas ídolos que esixen sacrificios de sangue.»

3. Os viaxeiros nas ruinas do priorado de Llanthony (Foto XMLS)

Os viaxeiros nas ruinas do priorado de Llanthony (Foto XMLS)

No val idílico do Wye aparecen as primeiras abadías do século XII, ou mellor os seus esqueletos, a cisterciense Tintern e a agostiña Llanttony Priory.
É aquí onde comezamos a comprender, noutra orde de cousas, que o bus era moi cómodo, pero grande de máis e as estradas estreitas. Houbo que manobrar. Unha constante na viaxe, esgotadora para Pablo Bustelo, condutor e amigo do Semescom. Un reto superado que xa consta no seu currículo.
Non quedou outra que renunciar ó miradoiro do Niño da Aguia, chegar ós altos do Hay Bluff e ata o emblemático pobo literario e cheo de librerías de Hay-on-Wye.
Compensáronse estas perdas con outras visitas non previstas que Chus Barbeira, gran organizadora de todo isto, e o inquedo e xeneroso buscador de información, o arquiveiro Pablo Sanmartín, foron destapando e encaixando cada día coma pezas dun quebracabezas. Isto foi, realmente, circular por Gales.
Estamos no primeiro Parque Nacional e o último declarado no 1957, o Brecon Beacons. Montañas baixas onde sobresae a cima chata do Pen y Fan de 886 m, o punto máis alto do Sur de Gales. A metade occidental, Xeoparque Europeo dende 2005, inclúe un labirinto de covas calcáreas visitables. Nesta cadea de vellas montañas do sur están as Negras do Oeste e Leste, o Brecon e un gran bosque, antigo coto de caza.
Dúas vilas representativas: Crickhowell, chea de flores na rúa principal e as ruínas dun castelo de fondo e Brecon, antigo lugar con edificios xeorxianos, puxeron punto final a este primeiro día en Gales.
O centro do país está ocupado polos Montes Cámbricos con aldeas e granxas illadas.
Dise de Gales que toda a historia da Terra se pode reconstruír a partir das súas paisaxes. Montañas antigas formadas na oroxenia caledoniana, un pouco máis vellas cás galegas da hercínica, ambas durante o Paleozoico.
Nestas terras están representados todos os períodos da Era Primaria. O nome do Cámbrico vén da forma latina de Gales, Cambria. O Ordovícico e Silúrico das tribos celtas dos ordovicios que ocuparon o norte e centro do país e dos siluros no sur; o Devónico do condado de Devon e o Carbonífero das capas de carbón atopadas nas rochas británicas.
Seguindo o rumbo leste-oeste e sur-norte a expedición móvese polo perímetro de Gales. Cada zona ten personalidade propia marcada pola fronteira, o mar, as montañas e a situación dos tres Parques Nacionais.
O cuarto día dedicouse á capital do país -dende 1955-, Cardiff, e a toda a área carbonosa do sur, que no XIX viviu a idade de ouro en plena revolución industrial. De camiño, Caerleon ou forte das lexións, nas antigas terras dos siluros. Nesta área arqueolóxica poden distinguirse o que foron edificios romanos como o hospital, as termas, os barracóns, os baños militares e o que queda dun anfiteatro circular, que a tradición local vencella coa Táboa Redonda Artúrica.
Pepe Carballude achegou os seus coñecementos do mundo romano facilitándonos a comprensión destas estruturas.
Cardiff foi o maior porto carboeiro do mundo no XIX. O seu centro está dominado polo gran castelo normando e animadas galerías vitorianas. Na desembocadura do Taff sitúanse os peiraos construídos polo Marqués de Bute. Nesta zona está, entre outros, o edificio levantado no 2006 da Asemblea Nacional de Gales, constituída en 1997.

5. Castelo de Caerphilly, rodeado de lagos artificiais (foto XMLS)

Castelo de Caerphilly, rodeado de lagos artificiais (foto XMLS)

Tras a visita ó segundo castelo máis grande do Reino Unido, rodeado de auga e o primeiro concéntrico da Gran Bretaña, Caerphilly, chegamos a cidade de Neath para pasar a noite.
A aula móbil segue funcionando e Rosa Vilariño introduce as súas  “Pequenas pinceladas gaélico-galegas na nosa cultura.”
A seguinte xornada achegounos ó segundo Parque Nacional marítimo-terrestre, o Pembrokeshire, con 400 km de costa virxe incluídos.
Un atraso por problemas técnicos impediu ver a cidade  medieval de Tenby. Fomos directos a Saint-David’s, pequena cidade cunha xigantesca catedral. Nunha contorna espectacular, no punto máis occidental do sendeiro da costa érguese este monumento relixioso, o máis importante de Gales  dedicado ó patrón do país.
Atrás quedou Swansea, berce do bardo máis nomeado, Dylan Thomas, e tamén o pobo de Laugharne no esteiro do Taff onde viviu os últimos anos nunha cabana, hoxe museo dedicado a súa vida e obra. E o mito pervive.
Aínda que non puidemos ver estes lugares, sempre cómpre deixar algo, Miro Villar, o poeta, fixo unha cala sobre a poesía galesa contemporánea destacando na narrativa Roald Dahl e o poeta Dylan Thomas. O mellor, o recital que nos ofreceu.
Este foi o día máis longo no bus. Atravesamos o país do sur ó norte para chegar a Llandudno a durmir xa entrada a noite, onde o decadente gran hotel, un emprazamento único nos acubillou.  Alí sentíase un fóra do tempo.
Atrás fomos deixando unha costa de difícil acceso con praias, cantís, unha xeoloxía complexa, unha rica flora e fauna aviar. No 1970 inaugurouse un sendeiro de case 300 km que no 2011 recibiu o segundo premio ó mellor destino costeiro do mundo.
Unha paradiña en Aberystwyth cun gran paseo marítimo de fachadas vitorianas. Aquí en 1984 A. X. Canosa, de Coristanco, creou a primeira páxina web en galego.
Así chegamos ó norte, a zona louseira cunha produción actual moi minguada. Muros, tellados e ata os dolmens son deste material.

Un dos dolmens da illa de Anglesey (foto XMLS)

Un dos dolmens da illa de Anglesey (foto XMLS)

O sexto día foi completo. Pódese dicir que se cumpriron todos os obxectivos desta viaxe. Fomos a Illa de Anglesey, chamada a nai do País de Gales  pola abundancia de cereais, atravesando o estreito de Menai por outra das pontes de Telford. E vimos: unha das fisterras galesas, Holyhead, na Illa de Holy;  o faro de South Stack; a torre de observación de aves Elin’s; o poboado da idade do ferro Holyhead Mountain Hut Circles; o dolmen de Trefignath e a vila co nome máis longo, Llanfairpwllgwyngyl… etc., etc. (ata 58 letras).

O grupo co cartel do topónimo máis longo do mundo (Llanfair P.G.)

O grupo co cartel do topónimo máis longo do mundo (Llanfair P.G.)

Aínda deu tempo a pasear pola fermosa localidade de Conwy. Visitamos o castelo onde se estaba celebrando unha festa medieval e achegámonos ó peirao para ver a casa máis pequena de Gales.
Un día máis no norte permitiunos ver algúns dos castelos que EduardoI, o conquistador de Gales, mandou construír, coma os de Caernarfon ou Beaumaris.

As chaves da Coruña (1809), no Museo dos Fusileiros de Gales, castelo de Caernarfon (foto XMLS)

As chaves da Coruña (1809), no Museo dos Fusileiros de Gales, castelo de Caernarfon (foto XMLS)

O último Parque Nacional visitado, nun domingo luminoso de agosto, foi Snowdonia, coas montañas máis altas e moita xente. Pagamos o prezo de non poder aparcar en Beddgelert e non chegar a Llamberis ó pé do Snowdon de 1085 m, o teito de Gales e o segundo pico de Gran Bretaña. Pero si gozamos de perfectos vales glaciares, lagos e fervenzas. Nesta zona explotáronse as grandes minas e canteiras de lousa no XIX, que deixaron a súa pegada na paisaxe ata hoxe. Galicia aínda produce moita lousa xerando un gran impacto ambiental sobre todo na zona do Valdeorras.

Un dos lagos do Parque de Snowdonia .

Un dos lagos do Parque de Snowdonia .

Abandonamos finalmente a baía de Llandudno coa lembranza de Alicia no País das Marabillas e a estatua do coello branco, e saímos de Gales.
Tras unha breve visita a cidade de Shrewsbury -inglesa, pero lindeira co País de Gales-, Manuel Chouza falou do fenómeno da especiación para despedir a Darwin.
Un par de horas para pasear pola gran cidade inglesa de Birminghan. Vimos as barcazas pintadas de vivas cores espalladas polas canles, a monumental praza da Vitoria e o  futurista edificio da biblioteca.
Unha última parada para ver a gran catedral de pedra de gra vermella de Worcester e chegar a durmir a Gloucester. Pola mañá entramos na súa catedral de altas columnas e traballado claustro con bóvedas en abano, unha auténtica filigrana.

15. Bóvedas góticas en abano do claustro da catedral de Gloucester (foto XMLS)
Fechamos este percorrido circular na cidade de Plymouth e embarcando novamente con destino a Santander.
Toca xa facer algunhas reflexións. Gales e Galicia comparten unha natureza prodixiosa, máis degradada a nosa. En Inglaterra e Gales semella que o ser humano ten menos impacto na modificación da paisaxe e adáptase a un medio cuxa conservación é prioritaria.
Gales ten bosques autóctonos marabillosos, montes e beiras de ríos cheas de árbores coma carballos, castiñeiros, freixos, faias, pradairos, abeleiras, bidueiros, tileiros e vellos teixos. Exemplares centenarios acá e acolá cinguidos dun verde case artificial onde pastan miles de ovellas. Esta é a estampa permanente deste país.
O bosque vai a menos en Galicia. Un dos nosos poetas da terra, Uxío Novoneyra, nun dos seus poemas d’Os Eidos lémbranos da insignificancia  do “home” diante da natureza. Depredador insaciable de canto recurso hai no planeta, incapaz de deter o tren dunha vida non sostible, o poeta do Courel devólvenos por un intre ó lugar de onde vimos.
«Courel dos tesos cumes que ollan de lonxe
Eiquí síntese ben o pouco que é un home!»
Xa na casa, despois de dar voltas por Gales, despois de que as pólas das árbores nos abrazaran polas estradas e puliran un pouco o bus, despois de poñernos tan difícil transitar por elas, de impedirnos avanzar e chegar ás aldeas e viliñas máis agochadas ou ir dende ó sur ó norte dunha tirada por limitacións hoteleiras, temos que recoñecer que ó mellor este é o xeito de manter unha natureza envexable.
Cada viaxe, di Magris, ten a súa medida, o seu ritmo, o seu paso e a súa respiración. E Gales impuxo a súa lentitude, a súa calma e sobre todo as súas estreituras.
Penso que o grupo superou todas as dificultades, e facilitou a convivencia e harmonía entre todos para facer posible o soño desta viaxe .
Antía, Mariña e Roi, a mocidade do grupo, xunto con Xela, na última cea en terra inglesa, en Gloucester, despediron a viaxe agradecendo á dirección do Semescom o traballo de todo o ano. Sen Chus e Lema  autores da Guía  “Do País do Gadis ao País de Gales” que informan e animan no bus permanentemente, nada disto sería posible.
Tamén deron as grazas ós que axudan a maiores, ós que escriben e falan na aula móbil como Xosé Mª Lema e Antón García Losada que proporcionan unha completísima recensión histórica e xeográfica do país visitado, así como o noso xornalista Xosé Ameixeiras que fai as fotos do grupo e escribe as crónicas xornalísticas durante a viaxe para dar a coñecer esta actividade. Non menos importante son os que escoitan e respectan as informacións que se lles proporcionan, aínda que ás veces son eles ou que están máis ó tanto do asunto; non é pouco, desde logo.
Esta xente miúda pon a nota de esperanza e xuventude nun grupo que en por si desborda unha madurez vital extraordinaria.
As persoas que por vez primeira viaxan con este grupo quedan sorprendidas gratamente ó descubrir a fórmula xenuína do Semescom: todo moi concentrado, intenso pero eficaz.
Mais a maxia pona o ambiente que se crea neste grupo que zumega curiosidade, cultura, sinxeleza e amizade, que fai esta viaxe única no seu xénero.
Só queda pois esperar que novas ideas flúan para abordar novos retos, novos obxectivos, que traerán máis viaxes.

Croeso Galicia
Benvidos a casa.

manuel Vilar director MPG

O antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez, novo director do Museo do Pobo Galego

A proposta da comisión nomeada polo Consello de Goberno do Padroado do Museo do Pobo Galego, e de entre 12 aspirantes, esta mañá día 25-05-2019 a asemblea xeral dos patróns e patroas aprobou por unanimidade elixir o antropólogo muxián Manuel Vilar Álvarez novo director do Museo do Pobo Galego, en substitución de Carlos García Martínez, recentemente falecido. É unha honra para as comarcas do ámbito da Costa da Morte, e para o Seminario de Estudos Comarcais en particular (pois é socio fundador e actualmente directivo) que un conveciño, compañeiro (e amigo) sexa escolleito para un cargo de tanta importancia e responsabilidade, e, precisamente no ano Antonio Fraguas, que foi o segundo presidente do Museo, o gran museo etnográfico de Galicia.
Licenciado en Xeografía e Historia e máster en Xestión de Patrimonio Cultural, Manolo Vilar leva anos colaborando co MPG e comisariando algunhas das súas exposicións. Xuntos publicamos “Os faros da Costa da Morte (Galicia)” (Asoc. Neria 2001), libro pioneiro na Ruta dos Faros. Co patrocinicio do Seminario de Estudos da Costa da Morte publicou “Romarías da Costa da Morte” (2011, con Xan Fernández Carrera), “Os cruceiros máis sobranceiros da Costa da Morte. II. Comarca de Fisterra e concellos de Mazaricos e Carnota” (2015) e dirixiu os documentais “Faros da Costa da Morte” (2010), “As imaxes de Santiago nas igrexas e santuarios da Costa da Morte” (2011) e “A romaría da Barca” (2012). Estes documentais pódense descargar libremente no web do Semescom (www.semescom.gal). Acaba tamén de publicar “O camiño de Santiago a Muxía por Brandomil” (Alvarellos 2019). Moitos parabéns a Manuel. Unha vez máis: Orgullosos dos nosos!

Xosé María Lema Suárez, presidente do SEMESCOM
(Na 1ª foto, con Manolo Vilar no xantar do Padroado do MPG, tras a súa elección)