• info@semescom.gal

Category Archive: Contamos

DSCN2289

Os Penedos de Pasarela e Traba, ameazados por un Parque Eólico

“Salvemos os Penedos!” O 11 de xuño de 2006 varias asociacións culturais e ecoloxistas galegas levabamos a cabo unha marcha reivindicativa de máis de 300 persoas. Manuel Rivas, Premio Nacional de Literatura, lía o manifesto titulado “A fermosa xeografía da dignidade” contra o proxecto dunha canteira que ía destruír o magnífico conxunto dos Penedos de Pasarela e Traba.

Quince anos despois, temos que volver berrar contra quen quere estragar esta paisaxe xeolóxica singular. A pesar de que en 2009 se declaraba o conxunto como Paisaxe Protexida, a empresa EDP Renováveis proxecta igualmente a creación dun Parque Eólico na zona. Non só existe afectación á área delimitada como Protexida, senón que tamén se inclúen aeroxeradores dentro, un ao pé mesmo da Cachucha. Outro colócase moi próximo ao campo de mámoas da Gándara da Barca.

150034899_1604738143055411_4561041067773240154_n

Como se pode apreciar na imaxe, ademais de ter a ousadía de incluír aeroxeradores nunha zona protexida, o proxecto preve rodear por completo unha zona de especial interese e protección da biodiversidade como é o val, areal e lagoa de Traba (Laxe).

Unímonos aos berros dos colectivos que xa están a erguer a voz contra este proxecto e á campaña de sinaturas online en change.org

Asina!

O Documento do Proxecto de EDP Renovables España, S.L.U. do chamado Parque Eólico de Monte Chan pode consultarse nesta ligazón da Consellería de Medio Ambiente, Territorio e Infraestruturas

O presidente do SEMESCOM, Xosé María Lema Suárez, comentaba para El Correo Gallego  que “hai que impedir a toda costa que este proxecto vaia adiante”. Asegura que “se perdemos un dos nosos potenciais, que é a paisaxe, xa non nos queda nada”, polo que confía en que a Xunta “non aprobe isto, pois senón para que serve unha Paisaxe Protexida se non se respecta?”.

Noticia de El Correo Gallego

Noticia en La Voz de Galicia

Noticia en Que Pasa na Costa

Noticia en Historia de Galicia

 

Guía dos Penedos de Pasarela e Traba

Petróglifos do Pedrouzo (Foto: A Rula)

Presentamos alegacións contra o Parque eólico de Berdoias

A Asociación Parroquial de Berdoias (Vimianzo),  a Asociación cultural Colectivo A Rula e o Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte presentamos alegacións conxuntas contra o proxecto para o Parque Eólico de Berdoias e da súa infraestrutura de Evacuación (LAAT) promovido pola sociedade Iberdrola Renovables Galicia S.A.

No seu Documento Inicial, a empresa de enerxía eólica non recolle algúns dos elementos patrimoniais máis destacados da parroquia, como os conxuntos de petróglifos do Pedrouzo. Ademais este Parque terá un impacto severo en determinados bens, en especial para o patrimonio arqueolóxico da parroquia como o dolmen da Casota (Ben de Interese Cultural), a mámoa de Freáns e as dúas estacións de arte rupestre do Outeiro do Pedrouzo. Ademais, a proximidade excesiva da LAAT de Evacuación ao núcleo de Santa Cristiña e o seu patrimonio; así como a proximidade – nalgún caso interferencias- de diferentes tramos do Parque Eólico proxectado con rutas culturais como o Vieiro Fidalgo, o Camiño de Santiago a Muxía (por Brandomil) ou a Vía Mariana de Braga a Muxía.

ameazaEolicaBerdoias

Nas alegacións presentamos as seguintes conclusións:

  • Salientamos a relevancia que desde o punto de vista histórico e do patrimonio cultural ten esta zona afectada polo proxecto de construcción do parque eólico promovido por Iberdrola.
  • Cuestionamos a ausencia no proxecto de varios bens culturais catalogados e non catalogados e a falta dun estudo de campo en maior profundidade da zona afectada. Como sinalamos, algúns deles sufrirían un impacto severo de continuar adiante este proxecto.
  • É esencial unha protección integral da zona polo elevado número de bens culturais que presenta. Os xacementos arqueolóxicos e os diferentes bens etnolóxicos e naturais deste lugar deben ser considerados e valorados conxuntamente, non como elementos illados. A presenza na parroquia de até tres vieiros/rutas de carácter cultural testemuña este singular valor etnográfico, histórico, arquitectónico e antropolóxico vinculados ás formas de vida e cultura tradicional galega que debemos preservar sen alteracións que desvirtúen este contexto.
A Casota de noite. Foto: Colectivo A Rula

A Casota de noite. Foto: Colectivo A Rula

Consecuentemente, reclamamos a inclusión de todos os elementos culturais referidos nas alegacións e a modificación do proxecto para preservar a zona no seu contexto.

Artigos de Moncho Gándara sobre o patrimonio da parroquia:

Tesouros de Berdoias: https://www.quepasanacosta.gal/tags/tesouros-berdoias

Petróglifos de Berdoias: https://www.quepasanacosta.gal/articulo/vimianzo/tesouros-berdoias-xxvi-prehistoria-petroglifos/20210213100541124978.html

portada libro Zas polo miúdo

Libros para andar o país

Por Manuel Vilar

Cun país “perimetrado” hai ganas de saír fóra e andalo. Andar para coñecelo, e do coñecemento vén o respecto e o aprecio. Foi Vicente Risco quen dixera que “a terra d´un débese andar d´a pé”; e Otero Pedrayo que os camiños están acugulados de tempo pasado. Andar para coñecer a historia que nos trouxo até onde estamos agora, para ver como fomos capaces de construír unha paisaxe cultural, unha imaxe de nós, de como somos e como nos vemos.

A andar invítannos algunhas publicacións que apareceron neste ano que anuncia xa o seu devalo, publicacións que van máis alá das indicacións para non saír do camiño, que abundan no detalle para ter unha imaxe máis completa do territorio e situármonos nel. Publicacións que animan a percorrer o país e a ter máis elementos para ler a paisaxe construída. Falamos de Zas polo miúdo e d´O río Anllóns. Arteria principal de Bergantiños, como podíamos falar doutro saído o ano pasado, O río do Porto, o río grande da Terra de Soneira.

Son libros que nos convidan a andar para coñecer o país desde o chan, desde o detalle e desde o patrimonio que garda a memoria, porque vivimos nun país que foi habitado historicamente e intensamente en cada recuncho, nomeado. Todo está cargado de historia e de historias, historias das xentes que o traballaron para seguir adiante na vida e construír unha cultura para estar no mundo e un patrimonio que, a día de hoxe, precisa doutras lecturas e doutras interpretacións e actualizacións. Mais, para chegar a este punto hai antes que estudalo para coñecelo e facelo visible. Isto é o que fan estes libros que afondan no coñecemento local e no detalle miúdo para mostrarnos un patrimonio relacionado co cotián da xente, co traballo diario, para entender que o patrimonio non é un obxecto, senón un proceso social que pasa tamén pola selección.

Seguir un curso de auga para coñecer un territorio e a súa historia non é unha novidade, o Danubio con Claudio Magris ou o Miño con Anselmo López Carreira son dous exemplos, mais non abundan. O libro sobre o río Anllóns lévanos desde as alturas da serra de Montemaior, nos límites entre as Terras de Bergantiños e as de Ordes até as augas da ría de Corme e Laxe ao pé do monte Branco. O Anllóns, parafraseando a Otero Pedrayo, nace nas terras montesías onde sitúa o primeiro tempo dos tres que, para o noso xeógrafo, configuran as Terras de Bergantiños. Mais aquí aparece xa a primeira sorpresa: os autores confesan a dificultade que tiveron para atopar as fontes orixinarias desta arteria bergantiñá e non polas discrepancias que había entre os xeógrafos en situalas, discrepancias que viñan quizais por non andar o territorio, por non ir ao sitio a buscar o dato, senón polos eucaliptos que invadiron as brañas da Chousa de Abaixo ou Brañas do Feo, terreos onde abrollan as fontes e mananciais que orixinan este río. Os autores confesan que patearon a zona no ano 2000 cando fixeron un caderno da serie Andando por Bergantiños. Dezaoito anos despois tiveron que recorrer a un veciño para volver topar coas fontes deste río. A plantación masiva de eucaliptos transformou radicalmente esa paisaxe brañenta ao igual que outras. Aquí e aló van desaparecendo brañas e gándaras baixo os eucaliptos e estes chegan ás propias marxes dos ríos e regatos. O Bardo xa non encontraría gándaras esquivas ás que cantar.

Zas é un concello de dezaseis parroquias, a cabalo entre dúas Terras milenarias: Soneira e Xallas. Agora, e da man deste libro, podemos percorrer polo miúdo a súa xeografía, ver os cambios na demografía, coñecer a toponimia, historia, patrimonio senlleiro e aquel ligado ao cotián, saber das súas festas e romarías, asociacionismo, do importante pasado romano de Brandomil, así como outros detalles, como coñecer un dos primeiros puntos de referencia que tomou Domingos Fontán para o seu mapa, historias da emigración ou percorrer unha xeografía de nomes pondalianos: a do forte Brandoñas e o valente Brandomil, este enterrado baixo as antas da arca da Piosa, mais o vento xa non “funga nas esquivas uces”.

Andar para entender que o patrimonio é algo máis que un recurso que circula no mercado só para consumir como outras cousas, cando é un proceso cultural asociado a significados, memorias e políticas. A eucaliptización, as “virotas”, o abandono e crise demográfica levan a un territorio histórico a ser un territorio sen semántica, un “territorio lixo”  (junkspace) na periferia do desenvolvemento capitalista. En antropoloxía fálase agora da mediación en referencia ao patrimonio. Tamén precisariamos mediación na xestión do territorio e non deixalo nas mans dos monopolios que o levan á desertización.

portada libro Zas polo miúdo

 

brandomil

Mandas Testamentarias do Crego Fernando Martiz (Séc. XII)

Ano 1166 (10 de marzo)

«Testamentum Fernandi Martini, clericus, de parte sua ecclesiarum 

Ego Fernandus Martini, in infirmitate mea positus, ordinaui qualiter res mee disponantur. Primo iubeo corpus meum duci ad monasterium Sancti Iusti et mando ibi mecum duos seruiciales, unum in Podenci et alium in Uimianço, bene munitos omni re, et meam partem duarum ecclesiarum de Sancto Petro de Brandimir et de Sancto Felice de Eirum, et tres equas et unum equum et tres uaccas, et de hoc paccare magistrum anime mee et huic ecclesia in qua moror, et cetera. Hec mandatio sit facta per manus monachorum Sancti Iusti et magistri mei Iohannis Petri de Arborensis ecclesie; et quicumque uoluerit rumpere reddat D solidos monasterio Sancti Iusti uel uoci mee. Qui presentes fuerunt: Petrus, ts. Pelagius,ts. Petrus, ts.

Era Ia CCa IIIIa et quodum sexto idus martii.

Ego Fernandus Martini in hac mandatione manus meas roboro et confirmo.

Ego suprior Sancti Iusti, conf. Petrus Oduari, conf. Magister meus, conf. Petrus Brandonias, conf. Johannes Didaci, conf.

Johannes qui notuit et conf.»

Testamento de Fernando Martiz, clérigo, relativo á súa parte das igrexas

Tradución de Juan Félix Neira Pérez (1)

Eu, Fernando Martiz, no meu estado de enfermidade, ordenei de que modo se dispoñan as miñas cousas. En primeiro lugar, mando que o meu corpo sexa conducido ao mosteiro de San Xusto e mando alí comigo a dous servidores, un de Pudenza e outro de Vimianzo, ben provistos de toda cousa, e a miña parte das dúas igrexas de San Pedro de Brandomil e de San Fins de Eirón, e tres eguas e un cabalo e tres vacas, e a partir disto pagar ao mestre da miña alma e a esta igrexa na que moro, etcétera. Este mandato sexa feito por medio dos monxes de San Xusto e do meu mestre Xoán Pérez da igrexa de Alborés; e quen quixera rompelo, entregue 500 sólidos (2) ao mosteiro de San Xusto ou á miña voz. Estes estiveron presentes: Pedro, testemuña; Paio, testemuña; Pedro, testemuña.

Era Mª CCª IIIIª e sexto día dos idus de marzo (3).

Eu, Fernando Martiz, rubrico e confirmo coas miñas mans este mandato.

Eu, superior de San Xusto, confirmo. Pedro ‘(fillo de) Odoario’, confirma. O meu mestre, confirma. Pedro Brandoñas, confirma. Xoán Díaz, confirma.

COMENTARIO Ó CONTIDO

Xosé Mª Lema

O 10 de marzo de 1166, o crego Fernando Martiz, sen dúbida párroco de San Pedro de Brandomil naqueles momentos, véndose enfermo, fai testamento para dispoñer onde debe ser enterrado o seu corpo e deixa bens para que se poidan cumprir tales disposicións. Como se aclara no encabezado, esta é só a parte do testamento relativa ó que lles deixa ás igrexas como legado (omítense as partes que lles deixa a outros herdeiros)..

Chama a atención que queira ser enterrado no mosteiro de San Xusto (de Toxos Outos), no actual concello de Lousame, situado a unha respectable distancia de Brandomil, a uns 20-25 km en liña recta. O eclesiástico debía ser de familia con posibles, pois o traslado do féretro (é de supoñer que nun carro) polos camiños e corredoiras da época aínda tiña que resultar custosa. Por outra parte, tampouco resultaba barata unha sepultura no camposanto dun mosteiro, e o de Toxos Outos era o máis importante da zona entre os vales do Tambre e do Xallas, con terras aforadas na terras da Maía, Noia, Xallas, Soneira e Bergantiños, como se aprecia no chamado Tombo de Toxos Outos (4).

A demostración de que era un eclesiástico de familia importante queda patente nos dous servidores que quere que acompañen o seu féretro, un de Pudenza (Brandomil) e outro de Vimianzo, “ben provistos de toda cousa”; conta tamén cun rico patrimonio de tres eguas, un cabalo e tres vacas para facer doazóns á igrexa de Brandomil -de onde era párroco, como dixemos- e á de San Fins de Eirón (onde seguramente nacera). Son sufraxios para que se digan misas pola salvación da súa alma, como era de esperar, que era a máxima preocupación cando se vía a morte preto.

COMENTARIO Á ONOMÁSTICA

O principal personaxe é o crego Fernando Martiz, o testamenteiro, que nos serve de exemplo para explicar a formación dos apelidos patronímicos na Idade Media.

Non se formaban coma agora engadindo o apelido paterno (ou o materno nalgúns casos), senón a partir do nome de pía do pai. Este documento está en latín aínda, pero cando empecen a redactarse no reino de Galicia no noso idioma, o galego (a partir do séc. XIII), o apelido formarase a partir do nome de pía do pai mais o sufixo -ez, que significaba e significa ‘fillo de’. Así será tamén en castelán e en portugués.

Deste xeito, neste documento en latín, a tradución ó pé da letra de Fernandus Martini sería “Fernando fillo de Martiño” e de Iohannis Petris “Xoán fillo de Pedro”, pero xa aplicamos a norma e facemos a substitución polo apelido que xa seguramente estaba en boca da xente, que xa non falaba latín senón o galego por aquela altura (do máis alto conde ó máis humilde labrego).

Deste xeito, transcribimos o apelido do cura como Martiz (derivado do nome propio galego Martiño ou Martín + –ez), e non Martínez, que é produto dunha castelanización moi posterior (polo menos do séc. XVII); e Iohannis Petris sería chamado Xoán Pérez e Iohannes Didaci Xoán Díaz.

Un caso especial é apelido dun dos confirmantes, Petrus Oduari: literalmente ‘Pedro (fillo) de Odoario’. Este nome, Odoarius, figura como nome propio en máis de trinta atestacións do Tombo de Toxos Outos (http://gmh.consellodacultura.gal/nc/buscador/resultados/metadato/2/), polo cal estaba claro que era un nome común na época, pero non formou apelido rematado en -ez que chegase ós nosos días.

Entre os confirmantes tamén se rexistra un con apelido de orixe toponímica: Petrus Brandonias ‘Pedro (de) Brandoñas’. Entre as testemuñas aparece, sen apelido, un Pelagius, que sería chamado Paio entre a veciñanza, nome moi común na Idade Media galega, pois san Paio fora un santo galego moi popular, neno de dez anos, decapitado na Córdoba musulmá no séc. X.

COMENTARIO Á TOPONIMIA

O monasterium Sancti Iusti é, sen dúbida, como xa adiantamos, o mosteiro da San Xusto de Toxos Outos (dáse por sobreentendido o topónimo, pois non había na redonda outro así chamado). Ademais de Uimianço ‘Vimianzo’ -con –ç– (cedilla), respondendo a como se pronunciaba- aparece tamén a forma latina medieval Brandimir (Brandomil), que se repite noutros documentos en latín dos séculos XII e XIII; tamén aparece noutros documentos destas centurias a forma latinizada Brandonias ‘Brandoñas’; Podenci é Pudenza (< latín *(VILLA) POTENTII, que ten a súa orixe no cognome latino POTENTIUS, que denota fortaleza); Sancto Felice de Eirum é San Fins de Eirón, parroquia que mantén aínda hoxe o haxiotopónimo de San Fins para o nome do lugar; e a Arboriensis ecclesie é, loxicamente, a igrexa de Alborés.


(1) Juan Félix Neira Pérez, ademais de escritor e historiador da arte, é profesor de Filoloxía Clásica no IES Eduardo Pondal de Ponteceso. Agradecémoslle a súa colaboración.

(2) Un sólido era unha antiga moeda romana que valía 25 denarios de ouro.

(3) Na data da era en números romanos do texto en latín faltaba a letra inicial M (‘mil’). Unha vez incorporada, aclaramos que MCCIIII (1204) correspóndese co ano 1166 co calendario da era cristiá. A era hispánica é o cómputo de anos que parte do ano 38 a.C. Usouna por vez primeira o historiador galaico-romano Hidacio de Chaves no ano 468, e instituíuse como cronoloxía oficial do reino visigodo de Toledo no ano 516; os reinos cristiáns peninsulares fórona abandonando nos séculos XIV e XV (Nota do tradutor).

(4) O Tombo de Toxos Outos é unha compilación documental realizada polos monxes do mosteiro de San Xusto de Toxos Outos (actual concello de Lousame) no séc. XIII, relacionada coas súas posesións (https://gl.wikipedia.org/wiki/Tombo_de_Toxos_Outos).

Retablo de Domingos Martínez /Foto:XML/

Dous escultores fronteirizos do século XVIII de Sandrexo e Pazos

Hai uns días publicábase en La Voz un artigo sobre os problemas dos habitantes de dous lugares, Sandrexo e Pazos que, por estaren divididos entre os concellos de Zas e Vimianzo, estaban sometidos a distintos niveis de confinamento pola pandemia. Son casos curiosos das rexións fronteirizas: casualmente acababa de ver na RAI (Radiotelevisione Italiana) o caso extremo dunha vila lindeira entre as rexións da Toscana e da Emilia-Romagna, na que a liña divisoria pasaba polo medio e medio dunha igrexa, coas bancadas dos fieis dun lado confinadas e as do outro non; a saber onde se situaba o cura na misa…

Volvendo a Soneira, a súa partición xa vén de vello, da división parroquial, que aínda que é a máis acorde coa realidade galega, non impediu que unhas casas de Sandrexo pertenzan a Vilar e outras a Treos; e o mesmo en Pazos: unhas vivendas de Vilar e outras de Tines. Veu complicar a cousa a arbitraria división municipal de 1836, coa súa conseguinte burocracia, pois a primeira parroquia quedou para Zas e as outras dúas para Vimianzo.

Para orgullo da veciñanza destas aldeas estremeiras, é bo que se saiba que foron morada de dous artistas do século XVIII, dos que Evaristo Domínguez e mais eu falamos no libro Zas polo miúdo, pois deixaron importantes obras en parroquias deste concello. Os dous, profetas na súa terra, recibiron abundantes encargos das igrexas da redonda.

Nalgunha das casas do Pazos de Tines tivo o seu obradoiro, hai xa trescentos anos, Domingos Martínez, canteiro e escultor en pedra, que foi o autor das dúas fachadas-retablo máis sobranceiras do arciprestado de Soneira, as dúas de estilo barroco: a da igrexa de Traba (1716) e a do santuario do Briño (1721), en Borneiro; fixo tamén a imaxe en pedra de san Pedro da fachada de Vilar (1731) e sospeitamos que tamén esculpiu a escena do Descendemento do cruceiro do adro de Tines e os retablos pétreos laterais da igrexa de Brandoñas (1717), coas súas imaxes.

Nalgunha das casas da parte do Sandrexo de Treos tivo o seu obradoiro Francisco Castro Agudín, o mestre do que temos documentados maior número de retablos no arciprestado soneirán: catorce, dez en madeira e dous en pedra. Iniciouse dentro das directrices do barroco-rococó, pero adaptouse ás innovacións do neoclasicismo. Traballou de 1776 a 1820 nun reducido campo de acción, non superior ós dez quilómetros da redonda do seu obradoiro. Fixo retablos -e imaxes- nas igrexas de Tines (1776), Vilar (1779 e 1809), Treos (1781 e 1786), Salto (1795), Mira (1798) e Gándara (1799), todos de madeira; en pedra realizou o retablo da Virxe do Carme de Zas (1798) e tamén o da capela de san Xurxo das Torres de Romelle (Loroño).

Contemporáneo deste último artista foi o escultor Agustín Martínez Ribera, asentado en Baio, e deste si que sabemos onde tiña o seu taller: na actual casa de Outeda, veciña da do escritor Enrique Labarta. Sabémolo porque chegou oralmente ós nosos días o sobrenome de Casa do Escultor para ela e tamén porque nas súas dependencias os donos aínda conservaban hai anos restos de retablos. Infortunadamente carecemos de pistas deste tipo para saber onde poderían estar situadas as moradas e os obradoiros dos escultores de Pazos e de Sandrexo do século. XVIII.

Retablo de Domingos Martínez /Foto:XML/

Retablo de Domingos Martínez /Foto:XML/

Presentación de "Zas polo miúdo" na Casa do Concello. (Foto: Ana García para La Voz de Galicia)

Zas xa ten a súa enciclopedia: “Zas polo miúdo”

Noticia publicada en La Voz de Galicia.

Son 520 páxinas, 430 fotografías, 106 mapas e 57 táboas de datos. É Zas polo miúdo, unha pequena enciclopedia municipal que, segundo o vicepresidente da Deputación, Xosé Regueira, tería que servir de modelo para facer o mesmo nos 93 concellos da provincia. Onte, Día Internacional do Patrimonio, presentouse no edificio de servizos múltiples zasense o libro elaborado por Xosé María Lema e Evaristo Domínguez Rial, promovido dende o consistorio e publicado pola imprenta provincial.

«É unha obra de lectura e de consulta», indicou Regueira Varela, que tamén dixo dos autores: «Todos somos necesarios, pero hai xente que é imprescindible». E valorou que persoas como Lema, Domínguez ou Xan Fernández, que tamén estaba no acto, sigan ocupando o seu tempo en evitar que «non se perda a memoria». Anunciou, por outro lado, novos convenios coa Fundación Brandomil e o Concello para levar a cabo proxectos no ámbito do xacemento arqueolóxico da parroquia zasense e, tamén, nas Torres do Allo. O obxectivo é, segundo dixo, que «a xente tome conciencia do valor que a súa terra atesoura».

No Concello quixeron darlle ao acto unha grande dimensión, pero limitada polas medidas contra o covid. O alcalde, Manuel Muíño, agradeceu o traballo dos autores e o pulo que lle deu o exconcelleiro Manuel García Velo para que a obra saíse adiante, así como o labor da técnica de Turismo, Tania Carreira, que levou a cabo a maquetación do volume.

Para García Velo, onte foi «un día moi especial». Sinalou que os traballos que deron lugar á publicación amosada onte comezaron no 2015 e dixo que o resultado é a obra da que «máis orgulloso» se sente. Empezou, dixo, coa idea de dar a coñecer a historia e os valores de cada parroquia na páxina web do Concello e rematou en libro «para pór en valor o patrimonio material e inmaterial e paisaxístico» do municipio.

Xosé María Lema lembrou que, xa hai 31 anos, o exalcalde Ramón Lois, finado no pasado mes de xaneiro, promoveu a publicación do libro sobre o equipo do Baio. Logo quería facer unha guía. E, co tempo, chegou agora Zas polo miúdo. En novembro do 2016 comezaron as publicacións na web municipal sobre cada unha das parroquias, mes a mes, que conseguiron 10.000 visitas: é a base do volume presentado onte.

Domínguez Rial e máis Lema Suárez foron viaxando de forma resumida sobre o contido do libro, os mapas, as fotografías, os espazos de interese, os persoeiros e os lugares de engado. Carballeiras, fervenzas, igrexas, arte, xeoloxía, historia e numerosas curiosidades están espalladas polas 520 páxinas.

Contaron con documentos de importancia, como os Servizos feudais ós condes de Altamira, de 1590; a visita do Cardenal del Hoyo, en 1607; o Catastro de Ensenada, en 1753; o dicionario de Pascual Madoz, ou a compilación de Carré Aldao, de 1928.

Eduardo Pondal, o cantor de Brandomil, Brandoñas e a Arca da Piosa; Labarta Pose, xornalista, poeta e autor teatral; José López Pérez, que foi presidente do Centro Galego de La Habana, ou Domingo Fontán son algúns dos personaxes apuntados, así como outros aínda vivos.

Aproveitou Lema para propoñer melloras, como a limpeza do dolmen de Pedra Vixía, así como un bo aproveitamento do entorno no que se casan os ríos Zas e Grande do Porto, ou traballos de investigación do asentamento romano de Brandomil, o cuarto en importancia da provincia.

Contaron, por outra parte, que ademais do apoio de Tania Carreira, tiveron a axuda de Chema Rei Lema e Rubén Rial. Unha obra «impagable», como veu a resumir Xosé Regueira e valorou o alcalde.

Presentación de "Zas polo miúdo" na Casa do Concello. (Foto: Ana García para La Voz de Galicia)

Presentación de “Zas polo miúdo” na Casa do Concello. (Foto: Ana García para La Voz de Galicia)

Presentación do libro do río Anllóns en Coristanco

Sobre o libro «O río Anllóns. Arteria principal de Bergantiños», unha obra enciclopédica de moito mérito

Xosé María Lema, presidente do SEMESCOM

Con certo atraso polo da pandemia por fin teño nas miñas mans o libro O río Anllóns, arteria principal de Bergantiños, da autoría de Fernando Cabeza Quiles, Evaristo Domínguez Rial, Xan X. Fernández Carrera, Antón García Losada e Luís Giadás Álvarez, todos membros do Instituto de Estudios Bergantiñáns (IEB), que o publica coa axuda dos Concellos de Carballo, Coristanco, A Laracha e Ponteceso.

Trátase dunha obra verdadeiramente enciclopédica na que se abarca todo o relativo a esta arteria fluvial identificada coa comarca de Bergantiños. Tras o limiar do escritor coristanqués Xosé Antonio Andrade, os autores manifestan o seu propósito de realizar «un estudo integral do río coa finalidade de achegar un maior coñecemento sobre el e espertar na poboación maior conciencia cara á súa conservación».

Consta de oito capítulos. O primeiro trata das diferentes denominacións que o río tivo ó longo da historia: río de Cesso, Discesso ou Decesso, ata as máis recentes de Allóns -ou a castelanizada Allones- ata chegar á actual de Anllóns.

Ata tres nomes

Para Carré Aldao (c. 1928) mesmo podía ter tres nomes: «Río Grande, Anllóns o Canduas». No noso libro anterior -tamén colectivo- sobre o río do Porto (2019) non nos dabamos explicado como ó gran colector das augas da Terra de Soneira lle impuxeran oficialmente, a partir dos anos sesenta do pasado século, o aséptico nome de «río Grande», cando está documentado «río do Porto» desde hai máis de 250 anos, polo menos desde 1764 (José Cornide), denominación que usaron xeógrafos da categoría de Domingo Fontán (1834) e Otero Pedrayo (a partir de 1920).

«Ríos grandes son todos os considerados principais para distinguilos dos ríos afluentes», advertiamos no noso libro, e a proba témola agora coa denominación popular -esta si- e semioficial de «río Grande» para un dos ramais do curso alto do Anllóns, que lles serviu ós autores para identificar o ramal primixenio: o que ten o seu nacemento no extremo oriental da serra de Montemaior (Soandres).

No capítulo segundo recóllense as descricións históricas do século XIX e do XX, de xeógrafos coma Otero Pedrayo, Río Barja, Pérez Alberti e, sobre todo, a exhaustiva do bergantiñán Salvador Parga Pondal na súa tese de 1950.

O capítulo terceiro dedícase integramente á personificación literaria do río nos poemas de Eduardo Pondal. O cuarto céntrase no estudo do seu curso en relación co resto da rede hidrográfica galega, coa subcunca da Costa da Morte e coa propia rede, na que se destaca o seu carácter disimétrico, xa que os afluentes da esquerda son máis longos e caudalosos cós da dereita (de aí a dificultade de concretar o ramal principal).

Por 29 parroquias

No quinto descríbese o río por cada unha das parroquias polas que pasa (29); un apartado moi extenso e ilustrativo no que se informa dos muíños, pontes, vilas, castros, torres, pazos, igrexas ou ermidas. O capítulo sexto é para os espazos naturais e o sétimo para a análise da hidronimia e a toponimia relacionada. Remátase cun estudo sobre a calidade das augas asinado por un grupo de científicas colaboradoras.

Convén ir lendo de vagar, dada a súa extensión (341 páxinas), esta ambiciosa obra ilustrada con múltiples fotografías e mapas a toda cor, dedicada ó gran colector das augas bergantiñás, o sexto río galego en lonxitude (71,46 km) tras o Miño, Ulla, Tambre, Eo e Eume.

Énchenos de satisfacción que en dous anos se publicasen dúas obras divulgativas de dous ríos do ámbito da Costa da Morte. Seguimos sendo pioneiros. A ver se hai quen se anime cos outros dous que faltan: o curto -pero ás veces impetuoso- río Castro da Terra de Nemancos, e o Xallas que tanta historia real ou lendaria recadou no seu curso de 64,5 km; o senlleiro río que non forma ría por desembocar en fervenza, a máis famosa de Galicia.

petroglifos Vimianzo

Novos petróglifos en Vimianzo grazas ao traballo dun rapaz da vila soneirá

O concello de Vimianzo incorpora novas manifestacións de arte rupestre ao seu catálogo patrimonial. Os descubrimentos de petróglifos en Vimianzo son relativamente recentes, salvando o caso da Pedra dos Letreiros de Carnés (hoxe destruídos) e os máis coñecidos son os do Pedrouzo e de Boallo, ambos na parroquia de Berdoias.

Nesta ocasión, por primeira vez catalóganse petróglifos nas parroquias de Vimianzo e Cambeda, moi próximos ademais á capital municipal. E se a noticia da descuberta xa é para sorprenderse, aínda enche de orgullo e alegría que sexa un rapaz novo, David Roget, que recén terminou agora o bacharelato quen se aventura polos montes a investigar e a preocuparse polo patrimonio cultural.

Deixamos ligazón á noticia completa recollida en La Voz de Galicia, edición Carballo.

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/vimianzo/2020/08/30/brillante-estudiante-descubre-diez-estaciones-petroglifos-vimianzo/0003_202008C30C3991.htm?fbclid=IwAR1CZi7sQMfDRels1rPpFUXSx3Sxur8us9XAtr8VAq-pm0pMLaOB8DFytxE

mendez domenech

Xosé María Méndez, investigador da fidalguía soneirá

Xosé Mª Méndez Doménech nacera en Santiago en 1944 no seo dunha familia medio fidalga, medio burguesa ligada á Costa da Morte, pois tiña casa en Treos (Vimianzo) -a Casa dos Calza- e tamén a tivera en Laxe (a Casa do Arco). Procedía por vía materna dos Doménech, fomentadores cataláns vencellados á pesca e ó comercio da sardiña instalados en Laxe a mediados do século XVIII. El mesmo investigara a apaixonante historia da súa familia, narrada nas Actas da I Xornada histórica sobre a figura de Don Juan Antonio Posse, o crego liberal (Laxe 21-4-2007), co título Os inicios da burguesía industrial en Laxe: a familia Doménech (Ed. Toxos Outos, 2008).

Esta familia burguesa catalá emparentaría coa fidalga galega da Casa de Xora (Treos-Vimianzo) a mediados de século XIX. A ela pertencía Juan Ferreira Caamaño, poderoso cacique e político español da época.

Cando eu fixera en Laxe a súa presentación na citada I Xornada do crego Posse, dixera que Méndez Doménech para nada respondía ós cánones que del se esperaban como membro dunha familia de tinte conservador como fora a súa, pois en plena ditadura se convertera nun dos líderes do movemento estudantil antifranquista da Universidade de Santiago entre 1964 e 1968. E por iso foi condenado a nove meses de prisión por propaganda ilegal, degradado nas Milicias Universitarias de alférez a soldado raso, e, xa que logo, expulsado delas. Como el dicía, só lle faltou ser excomungado por un bispo.

Con estes antecedentes, sorprende que conseguise fundar en 1974, con Franco aínda vivo, a revista infantil Vagalume, monolingüe en galego (véxase o episodio que lle dedicou o programa Ben falado, número 373, da TVG).

En 1985 dedicouse á dobraxe de audiovisuais, chegando a ser presidente de APADEGA. Gran investigador da nosa historia, Doménech era sen dúbida o mellor coñecedor da fidalguía da Terra de Soneira e talvez de toda a Costa da Morte. Lembramos a súa conferencia (inédita) As casas fidalgas da Terra de Soneira nunhas Xornadas informativas sobre os pazos da Costa da Morte (Asociación Neria, Zas, abril do ano 2000).

O seu mapa, deseñado polo seu amigo Roberto Mouzo (prematuramente finado en 2013), das Interrelacións familiares das casas fidalgas da Terra de Soneira reproducímolo en diversas publicacións. Por encargo do Semescom, do que foi directivo, elaborou co citado Roberto Mouzo un gran cartel-mural (110 centímetros x 80 coa xenealoxía completa das Casas dos Traba, Mariño e Moscoso na súa relación coa fidalguía da Costa da Morte (2007), cartel ó que lle habería que facer un sitio no Castelo de Vimianzo e nas Torres do Allo.

No libro de próxima publicación Zas polo miúdo -de Evaristo Domínguez e quen subscribe- dedicamos un longo apartado a resumir unha investigación súa, o Foro das Facendeyras, unha carga feudal que Urraca de Moscoso (da casa de Altamira), no seu testamento de 1498, lles impuxera ós veciños de Baio pola que tiñan que pagar sete fanegas de trigo anuais ó mosteiro de San Domingos de Bonaval de Santiago. Os baieses non se deron librado desta carga ata 1901.

 

Casa da Calzada

Na chamada Casa da Calzada de Quintáns de Treos, que herdara da familia e na que pasou a residir temporalmente, tiña un impresionante arquivo documental. Polo que un sabe, a veciñanza de Treos tíñalle moito afecto, como persoa desprendida e xenerosa que era (doara terreos para o campo da festa, para ancheamento de camiños, etcétera). Lembramos, pois fora noticia na prensa, que unha providencial intervención súa de finais do ano 2000 librara a corenta veciños de Treos dun longo e custoso preito, pois unha orde relixiosa de Madrid lles reclamaba a propiedade de mil ferrados de terreo de monte (42 hectáreas). O avogado das monxas convocou os veciños afectados a unha reunión para arranxar con eles unha venda, pero Doménech tamén acudiu a esa xuntanza e, grazas ós seus coñecementos históricos, desmontoulle ó letrado un por un os seus argumentos xurídicos e deixouno a velas vir.

No artigo Los antecedentes están en el pacto feudal, que Doménech días antes publicara en La Voz (28-10-2000), xa vertía luz sobre o asunto. Unha demostración máis de que a investigación histórica serve para o momento presente.

moraime Xan Fernández

Un novo libro sobre Moraime

O magnífico conxunto histórico de Moraime contará cunha nova obra monográfica sobre o seu pasado como mosteiro e mesmo como vila romana e lugar de enterramentos altomedievais.

Xan Fernández é o autor de “Moraime, centro histórico da Costa da Morte” que vén de publicar a Deputación da Coruña. A presentación terá lugar na propia igrexa de San Xiao de Moraime o sábado 15 de agosto ás 20h. Intervirán o deputado de Cultura da Deputación da Coruña Xurxo Couto, o historiador e antropólogo Manuel Vilar, e o propio autor do libro.